notes of a secret garden

ΠΕΝΤΕ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

2011-05-13T21:27:00.006+03:00

Σκύλος που τον έλεγαν Μπλάκ

Ψέματα να πω

δεν μπορώ

και το σκαλί

της τέχνης μου

λειψό,

ασθμαίνοντας

κουτσαίνοντας

ωσάν σκυλί

μιας τέχνης άλλης

που αγαπώ,

αναπνοές,

και συνεχίζω

για να βγω

να βρω ξανά

τον ποταμό,

ανάποδα να πάω

στο νερό

να φτάσω στην πηγή

να ξαναπιώ,

ψέματα πια

να μην μπορώ

άλλα να πω.

Οι επτά νάνοι

Μες τον ήλιο του χειμώνα

ανθισμένα κρίνα κι όλα

ανθισμένα τα ζουμπούλια

μιας φοράδας τα καπούλια.

Μες του συρταριού τα βάθη

πάνε κι έρχονται μονάχοι

τρώνε ζάχαρη κι αλάτι

περιμένουν τη χιονάτη.

Κι αν θ’ ανοίξει, ποιον θα βγάλει

ποιοι θα μείνουν, τι θα κάνει

ρούσα τα μαλλιά ή μύθος

του κλειστού κουτιού ο ήχος.

Μες του συρταριού τα χρόνια

θα ‘ρχονται τα χελιδόνια

κατσαρίδες και ζουζούνια

πώς γυαλίζουν τα πιρούνια.

Εραστές

Είμαι στα σκυλάδικα και τα πίνω

πίνω αρειμανίως

πετάω λουλούδια στα κορίτσια

τις τραγουδίστριες

μα καμιά σαν και σένα.

Είμαι στις παραλίες του καλοκαιριού

κι έχω κάψει τα χέρια μου

με κορίτσια γυμνά

τρυφερές Ιταλίδες

μανούλες του νότου.

Είμαι στα τσίπουρα της απόγνωσης

στα φαράγγια

στις πλαγιές μιας πατρίδας που με κατάστρεψε

στα δόκανα, την αλητεία μιας εποχής.

Είμαι στις παραλίες της Καλιφόρνια

είμαι στο Όκλαντ, στη Σάντα Μπάρμπαρα

μα καμιά σαν και σένα.

Όνειρο μέσα στο όνειρο

Έχω ένα πουλί στο στήθος
που όλο θέλω να ξεχνώ
έρχεται το βράδυ, βράδυ
πάω κι εγώ να ξεχαστώ.

Ασημένιο φυλαχτό
ψάχνω μέσα στο νερό
βγαίνω βόλτα στο φεγγάρι
με ποδήλατο.

Είναι ένα κορίτσι λήθη
χάνομαι να το κοιτώ
έχει το πουλί στα στήθη
που ‘γειρα να κοιμηθώ.

Χάθηκε το καλοκαίρι
κι όλο ψάχνω και ρωτώ
φόρεσα ψηλό καπέλο
πήρα χάρτη ναυτικό.

Βγήκα το γιαλό γιαλό
μη το πήρε η θάλασσα
σε καθρέφτη περπατώ
τη ζωή μου χάλασα.

Ρίψασπις

Γύρεψα την φωνή μου πίσω
πού θα την βρω για να ρωτήσω.

Ξόδεψα την ζωή μου πάλι
την πέταξα στο καρναβάλι.

Μισή ζωή, μισό φεγγάρι
μόνος παλεύω στο σκοτάδι.

Θέλω μα πώς να πολεμήσω
άφησα την ασπίδα πίσω.

** Πέντε από τα “Ποιήματα μιας άλλης εποχής”. Διάβασα τα τρία πρώτα στην εκδήλωση για τη παγκόσμια μέρα ποίησης στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων Αρμός (21/03/2011), ενώ τα δύο απ’ αυτά, την ίδια μέρα στην εκδήλωση "Ποίηση στην εποχή της εκποίησης", στα πλαίσια της έκθεσης "Εικονο-ποίηση", που οργάνωσε ο "Ορίζοντας Γεγονότων" σε συνεργασία με το Ίδρυμα Μιχάλη Κακογιάννη. Τα δύο τελευταία, που υπέγραφα κάποτε με το ψευδώνυμο Ραδινός, έχουν μελοποιηθεί, με κάποιες αλλαγές για της ανάγκες της μελοποίησης, από τον Γιάννη Μήτση, (Συνεχές Ωράριον, 1997,

http://www.youtube.com/watch?v=7eVuACaXNe8, http://www.youtube.com/watch?v=IgJ3yOgJikI).

Η ΣΙΩΠΗ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΗΜΑ

2011-02-02T01:52:00.008+02:00

Αποσπάσματα από ένα διαρκές ημερολόγιο,

για τη συζήτηση στα πλαίσια της έκθεσης:

Τράπεζα Τέχνης - Art Bank (Δεκέμβριος 2010)

1. Αυτή η σιωπή η αβάστακτη. Παρατεταμένη, υπόκωφη, παρηκμασμένη απ’ το χώνεμα το πολύ και τις γονυκλισίες, μέγιστη για τα περασμένα, αυτή η σιωπή της συγκατάβασης, που έθρεφε, που διέλυε για χρόνια τον νου, και που τώρα βαραίνει. Να μιλάει κανείς, όχι να πνίγεται.

“Όποιος δεν ακούει, δε βλέπει και δε μιλάει, ζει εκατό χρόνια”, λέει μια σικελική παροιμία, θυμίζοντας την omerta, τον νόμο της σιωπής που η παραβίασή του σημαίνει θάνατο. Η χρόνια αυτή σιωπή δεν μπορεί παρά να δηλώνει ουδετερότητα, φόβο, συνενοχή, παθητικότητα, αδιαφορία.

Ακόμη και όταν κάποιος δοκιμάζει να σπάσει αυτή τη σιωπή βρίσκοντας δύναμη και κουράγιο να μιλήσει, ακόμη και τότε, η φωνή του κινδυνεύει να χαθεί, μέσα στο ανούσιο και το ευτελές της εποχής, τον θόρυβο και τον κατακλυσμό της πληροφορίας.

Υπάρχει ευτυχώς και μια άλλη σιωπή. Έρχεται κάποτε ευεργετική, όταν το επιτρέψουν οι συνθήκες. Η σιωπή της περίσκεψης, της αυτάρκειας, της ηρεμίας. Εκείνη που συνήθως κυοφορεί το καινούργιο, η σιωπή πριν τη δημιουργία.

2. Αξίζεις σήμερα, εάν κατέχεις ή εάν κερδίζεις χρήματα, και δεν κερδίζεις επειδή αξίζεις. Το χρήμα από μέσο έγινε σκοπός, κυρίαρχη πρώτη αξία. Έτσι αναπόφευκτα το κέρδος, το “κερδίστε για να καταναλώνετε”, έγινε το ιδεώδες στον κοινωνικό βίο. Εξ αιτίας της προτεραιότητας που δώσαμε στο χρήμα, η πολιτική με την τρέχουσα έννοια, ακολουθεί τυφλά τις επιταγές της οικονομίας, ή μάλλον, η οικονομία έχει υποκαταστήσει την πολιτική σε κάθε επίπεδο. Πρόκειται για την απόλυτη κυριαρχία της οικονομίας.

3. Στο ντοκιμαντέρ: “Το xρήμα ως χρέος” [1], αποκαλύπτεται η παραπλανητική λειτουργία των τραπεζών, αφού παρέχοντας εγγυήσεις κι εμπιστοσύνη, δανείζουν στην πραγματικότητα ανύπαρκτο χρήμα, για να εισπράξουν όμως απ’ τους πελάτες τους πραγματικό χρήμα που αντιστοιχεί σε προϊόντα αγαθά και υπηρεσίες. Αυτή η παράξενη εμπλοκή του εικονικού και του πραγματικού χρήματος, δημιουργεί συνθήκες για αποτελεσματικότερη συσσώρευση κεφαλαίου. Αν κυκλοφορούσε στην αγορά πραγματικό χρήμα, θα πραγματοποιούνταν το ένα δέκατο των οικονομικών συναλλαγών, και οι τιμές θα ήταν κάτι σαν την "φυσική τιμή", όπως έλεγε ο Άνταμ Σμιθ, και που καθορίζεται από την προσφορά και τη ζήτηση.

Το παράδειγμα έχει ως εξής: Κάποιος καταθέτει 1000 αποθεματικό κεφάλαιο και συστήνει μια τράπεζα. Δανείζει στον Α το μεγαλύτερο ποσό που επιτρέπεται δηλαδή 9000, ο οποίος παίρνοντας την επιταγή, πηγαίνει και αγοράζει το 4χ4 αμάξι των ονείρων του, δίνοντας την επιταγή στον έμπορο αυτοκινήτων Β. Εκείνος με τη σειρά του πηγαίνει σε μια άλλη τράπεζα, και εξαργυρώνει ή καταθέτει στο λογαριασμό του την αξία της επιταγής, δίνοντας το δικαίωμα στην δεύτερη αυτή τράπεζα, που στην πραγματικότητα ως εγγύηση αξιοπιστίας έχει τα 1000 της πρώτης τράπεζας, να δανείσει κάποιον άλλο πελάτη της Γ αυτή τη φορά 81000, τα οποία όμως αργά ή γρήγορα θα τα εισπράξει ως πραγματικό χρήμα και μάλιστα έντοκο με τον έναν ή άλλο τρόπο απ’ τον συγκεκριμένο πελάτη.

4. Το χρήμα ξεκίνησε ως μέσο συναλλαγής, αγοραπωλησίας προϊόντων ή υπηρεσιών. Στην αρχή ήταν μικρή ράβδος από μέταλλο ευγενές, μικρός πολύτιμος λίθος και η ανταλλαγή κάτι εσήμαινε. Ως σύμβολο παρέπεμπε σε είδος, εμπόρευμα ή εργασία. Στη συνέχεια έγινε κέρμα, που με την πάροδο του χρόνου όλο μίκραινε και αλάφραινε. Αντίθετα, η αξία του μεγάλωνε, όπως ανάλογα μεγάλωνε και η απομάκρυνση των σημασιών του συμβόλου από ό,τι αρχικά αντιπροσώπευε. Το χρήμα δεν άργησε να αποδείξει την πλαστικότητά του, να γίνει χαρτονόμισμα, επιταγή, κάρτα αναλήψεων ή πιστωτική, να γίνει μετοχή, ομόλογο, παράγωγο, και ν’ αλλάζει χέρια με την ταχύτητα του δευτερολέπτου στις οθόνες του παγκόσμιου χρηματιστηρίου. “Παράγωγο” σημαίνει “περιουσιακό στοιχείο”, η αξία του οποίου συνδέεται με άλλα “περιουσιακά στοιχεία”, και αυτά με άλλα και ούτω καθ’ εξής· το σύγχρονο χρήμα στην πιο εκλεπτυσμένη του μορφή, δεν αντιπροσωπεύει στην πραγματικότητα τίποτε, εξαντλήθηκε μέσα στις διαδοχικές του μεταφορές, έγινε αέρας εικονικός, δικτυακά μεταφερόμενος. Παλαιότερα σήμαινε ακριβή αποθέματα σε χρυσό ή εργάσιμο χρόνο, σήμερα κάτι αόριστο και αφηρημένο. Υπάρχει όμως πάντοτε στο βάθος η παραπομπή, η αντιστοίχιση του συμβόλου δεν έχει εκλείψει. Κάπου εκεί, σε κάποια τελευταία αναγωγή, είναι πιθανό να συναντήσουμε κάποιον που εξ αιτίας δυσκολιών αποπληρωμής ενός δανείου σε τράπεζα έχασε το σπίτι του, μια επιχείρηση που έκλεισε, έναν μεγάλο οργανισμό που έχασε την περιουσία του ή γιατί όχι, ένα ολόκληρο κράτος που εξ αιτίας των οφειλών του αναγκάζεται να επαιτεί και να ξεπουλιέται. Αν εξαιρέσουμε τον πόλεμο, ο ήπιος τρόπος για να κατακτήσεις έναν λαό και να υποδουλώσεις ένα έθνος, μη το ξεχνάμε, είναι το οικονομικό χρέος.

5. Το χρήμα δημιουργεί εσωτερικό δεσμό μεταξύ των ανθρώπων αποφέροντας κοινωνική εξουσία και εμπιστοσύνη. Κοινωνική εξουσία, αφού ο κάτοχός του, είναι σε θέση να ελέγχει περισσότερα προϊόντα και εμπορεύματα, ή και την ίδια την εργατική δύναμη, και να επιβάλει σε άλλους τη θέλησή του, καταβάλλοντας ή κατακρατώντας χρήματα. Η εμπιστοσύνη κάνει το χρήμα κοινωνικό. Έχουμε εμπιστοσύνη πως τα χρήματα μετατρέπονται μόλις το αποφασίσουμε σε αγαθά και υπηρεσίες, αλλά έχουμε εμπιστοσύνη και στις τράπεζές μας, όσο κι αν αυτή κλονίζεται τελευταία.

6. “Ο χρόνος είναι χρήμα”, μεταφρασμένο δάνειο από την αγγλική, “time is money”. Ο χρόνος ως εμπορεύσιμο προϊόν, μπορείς να τον αγοράσεις ή να τον πουλήσεις και η υπηρεσία αυτή ανταλλάσσεται με χρήμα. Χάνοντας χρόνο χάνουμε χρήματα, επομένως ο χρόνος μας είναι πολύτιμος. Είναι πολύτιμος αφού μπορούμε να τον αξιοποιήσουμε κερδίζοντας χρήματα. Η αναστροφή αποσκοπεί στην απόλυτη μονομέρεια, το στερεότυπο λέγεται συνήθως ως γνωμικό απόφθεγμα, προϋποθέτοντας την αναγόρευση απ’ τις κοινωνίες μας του χρήματος ως πρώτιστου αγαθού, πιο πάνω ακόμη κι από την ελευθερία. Δεν είμαστε φαίνεται σε θέση να κατανοήσουμε τα αυτονόητα, το πόσο δηλαδή πολύτιμος είναι ο χρόνος μας, παρά μόνο μέσω κάποιου οικονομικού αντικρίσματος που μπορεί να παρέχει. Θα μπορούσε παρολαυτά κανείς να ισχυριστεί, πως ο χρόνος δεν είναι χρήμα και οικονομική συναλλαγή, ή έστω, πως ο χρόνος δεν είναι μόνο χρήμα αλλά και άλλα, πιο σημαντικά για τον άνθρωπο, όπως ελευθερία, ανθρώπινες σχέσεις, δημιουργία ή διασκέδαση.

7. Σχετικά με τις προσπάθειες για τη δημιουργία εναλλακτικών νομισμάτων, έχουν για μένα διερευνητικό περισσότερο χαρακτήρα, και κρίνονται σχετικά με το αν και κατά πόσο είναι ικανές να υποστηρίξουν και να προωθήσουν εναλλακτικά παραδείγματα κόντρα στην εμπορευματοποίηση της ζωής. Ας μην ξεχνάμε, συμβαίνουν μερικώς και εντός πάντοτε του ισχύοντος κοινωνικού-πολιτικού. Στην καλύτερη περίπτωση ένα εναλλακτικό νόμισμα υποκαθιστά, εάν και όταν υποκαθιστά, κάποιες δραστηριότητες, ο καινούργιος τρόπος συναλλαγής δεν ισχύει παρά μόνο για ορισμένα πράγματα, εξυπηρετώντας μικρές συνήθως ομάδες ανθρώπων. Όμως μπορεί να κρίνει κανένας κατά περίπτωση, αφού σε δύσκολες συνθήκες ο άνθρωπος αποδεικνύεται καμιά φορά εξαιρετικά ευρηματικός, αναζητώντας άλλου είδους σχέσεις, ακόμη και αν αυτές παραμένουν εμπορικές αλλά με μια άλλη έννοια, ή απλώς ανταλλακτικές. Η ανταλλαγή, η επαναχρησιμοποίηση, δεν είναι ούτε μιζέρια ούτε ένδειξη φτώχιας αλλά ανθρώπινη, περιβαλλοντική ανάγκη, σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις, μπορεί να γίνει αντίσταση δημιουργική, αρκεί να μην χρησιμοποιείται ως άλλοθι, ενοχικό καταπραϋντικό, επίδειξη ή μόδα. Μπορούμε να φανταστούμε τέτοιες προσπάθειες σε κοινότητες πιο αυτόνομες, πιο απομακρυσμένες από τον σύγχρονο τρόπο ζωής, είχαμε από το τέλος της δεκαετίας του 60 και εντεύθεν τέτοια παραδείγματα, κι ακόμη έχουμε. Σε κάποιες τέτοιες εναλλακτικές και ουτοπικές κοινότητες θα είχε ίσως νόημα να δούμε για παράδειγμα, πώς επανανοηματοδοτεί η ίδια η κοινότητα το σύμβολο-χρήμα, ή ακόμη, πώς παύει να το χρησιμοποιεί εάν και εφόσον δεν της χρειάζεται. Βέβαια, η αντικατάσταση του χρήματος με κάτι ριζικά διαφορετικό δείχνει για τις κοινωνίες του σήμερα απλώς αδιανόητη. Για να ξεχάσει ξαφνικά το δολάριο ή το ευρώ η παγκόσμια κοινότητα, σημαίνει πως έχει ήδη γίνει διαφορετική, πιο αυτόνομη, δίνοντας σημασία στη ζωή καθαυτή και όχι στην κατανάλωση ή το κέρδος, στην ουσία και όχι στο περιτύλιγμα, όμως αυτό είναι θέμα μιας άλλης, μεγαλύτερης συζήτησης.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] http://www.youtube.com/watch?v=YF2Hxk12SNw

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΕΡΓΙΑ

2010-12-02T19:09:00.054+02:00

«ἔργον δ᾽ οὐδὲν ὄνειδος, ἀεργίη δέ τ᾽ ὄνειδος»

(Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, στ. 311)

1. Ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος, 2. Σκέψεις πάνω σε ορισμούς και διασαφήνιση εννοιών, 3. Μερικές από τις πολλαπλές συνέπειες της ανεργίας, 4. Επιδόματα, παροχές, προϋποθέσεις σε 7 κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Πού θα ήθελα, αν ήμουν άνεργος, να ζω), 5. Επιπτώσεις της ανεργίας στην υγεία

του Σωκράτη Παπαγεωργίου [1]

1. Ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος

Σε μία περίοδο διεθνούς οικονομικής ύφεσης όπως αυτή που διερχόμαστε, η ανεργία είναι ένα από τα πιο σοβαρά προβλήματα παγκοσμίως. Στα τέλη του 2009 η ανεργία έφθασε το υψηλότερο επίπεδο που έχει ποτέ καταγραφεί, με 212 εκατομμύρια ανθρώπους δίχως απασχόληση, δηλαδή ποσοστό ανεργίας 6,6%, όπως ανακοίνωσε ο Διεθνής Οργανισμός Εργασίας (International Labour Organization, ILO) [2]. Οι χαμένες θέσεις εργασίας στις χώρες τις Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά τη διετία 2009-2010 υπολογίζονται σε οκτώ εκατομμύρια, ενώ σύμφωνα με τη Eurostat, το ποσοστό της ανεργίας στην ευρωζώνη κάλπαζε στο 10,1% του ενεργού πληθυσμού τον Σεπτέμβριο του 2010, με αποτέλεσμα ο αριθμός των ανέργων να αγγίζει πια τα 16 εκατομμύρια. Τα χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας καταγράφονται στην Ολλανδία (4,4%) και την Αυστρία (4,5%), ενώ τα υψηλότερα στην Ισπανία (20,8%). Το ποσοστό της ανεργίας στις δύο μεγαλύτερες οικονομίες της ευρωζώνης ανέρχεται σε 6,7% στη Γερμανία και 10% στη Γαλλία [3].

Στη χώρα μας, η καταγεγραμμένη ανεργία τον Αύγουστο του 2010 έφτασε το 12,2 % σύμφωνα με στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, και ο αριθμός των ανέργων ξεπέρασε τους 600.000, με τα υψηλότερα ποσοστά να καταγράφονται στην Ανατολική, Κεντρική Μακεδονία και Θράκη (13,5%), Δυτική Μακεδονία (13,9%), Θεσσαλία (13,1%), Αττική (12,9%), Στερεά Ελλάδα (12,6%), και στην Κρήτη (11,2%), ενώ μονοψήφια ποσοστά συναντούμε μόνο στο Βόρειο Αιγαίο (6,9%), στο Νότιο Αιγαίο (5,9%) και στα Ιόνια Νησιά (5,6%). Έτσι και σύμφωνα με τα παραπάνω στοιχεία, η ανεργία διπλασιάστηκε σχεδόν τον τελευταίο χρόνο στην Κρήτη (11,2% από 6,3% τον Αύγουστο 2009), και έφτασε το 15,5% στις γυναίκες. Τα πρωτεία βέβαια κατέχουν σταθερά οι νέοι άνθρωποι, το αύριο όπως θα έλεγε κανείς του τόπου, με ποσοστά ανεργίας: 30,8% για την ηλικιακή ομάδα 15-24 ετών, και 16,4% για την ηλικιακή ομάδα 25-34 ετών [4]. Από την άλλη μεριά και σύμφωνα με τις προς το παρόν επίσημες προβλέψεις αναμένεται, ως αποτέλεσμα της ύφεσης, η ανεργία να ανέλθει στο 14,5% το 2011, στο 15% το 2012 και στο 14,6% το 2013. Σύμφωνα ακόμη με βάση έναν ευρύτερο δείκτη ανεργίας του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης ΟΟΣΑ (υπολογίζονται και οι υποαπασχολούμενοι και όσοι δεν αναζητούν εργασία), η ανεργία στη χώρα μας έφτανε ήδη στο 15,1% το τελευταίο τρίμηνο του 2009 [5]. Η ευελιξία των αριθμών όπως θα δούμε και στη συνέχεια.

Έως εδώ έγινε λόγος μόνο για την καταγεγραμμένη ανεργία στην ελληνική πραγματικότητα, αφού δεν συμπεριλαμβάνονται έλληνες και μετανάστες που εργάζονται στη λεγόμενη αγορά της μαύρης εργασίας. Σύμφωνα με στοιχεία του Σώματος Επιθεώρησης Εργασίας (ΣΕΠΕ), ο αριθμός των ανασφάλιστων εργαζόμενων ανέρχεται επισήμως στο 25%, βάσει των στατιστικών στοιχείων δράσης του εννεαμήνου 2010, και ένας στους τέσσερις εργαζόμενους εργάζεται ανασφάλιστος, ενώ αύξηση παρουσιάζουν και οι ελαστικές μορφές εργασίας (μερική, εκ περιτροπής απασχόληση, κλπ) [6]. Η ανασφάλιστη-αδήλωτη εργασία εντοπίζεται κυρίως: στην εστίαση (38%), στα καφέ μπαρ (50%), στη νυχτερινή διασκέδαση (55%), στη φιλοξενία, 25%, στις ταχυμεταφορές (30%), στις κατ’ οίκον διανομές (60%), στις υπηρεσίες ασφαλείας (25%), στην καθαριότητα (43%), στις κατασκευές (38%), στην μεταποίηση-βιοτεχνία (26%), και στη βιομηχανία (14%). Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις αυτές οι ανασφάλιστοι φτάνουν τους 1.100.000 ενώ η εισφοροδιαφυγή σε βάρος του ΙΚΑ υπολογίζεται στα 6 δισ. ευρώ ετησίως [7]. Η πλειονότητα των αδήλωτων εργαζομένων ανήκει, σύμφωνα με την έκθεση του ΣΕΠΕ, στις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες (άνεργοι, αυτοαπασχολούμενοι, εποχικοί και μετανάστες). Ακόμη, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, μειώθηκε η αναγγελία εργατικών ατυχημάτων κατά 9,69% και των θανατηφόρων κατά 38,20%.

Συμπερασματικά τα παραπάνω στοιχεία δείχνουν πως στην χώρα μας η συγκάλυψη της ανεργίας είναι συστηματική. Θεωρείται εργαζόμενος όποιος δούλεψε έστω και μία ώρα την βδομάδα πριν από κάθε στατιστική έρευνα για την ανεργία, για παράδειγμα τα μέλη οικογένειας που βοηθούν στην οικογενειακή επιχείρηση χωρίς να πληρώνονται. Δεν περιλαμβάνονται στους υπολογισμούς αφού δεν καταμετρούνται οι ελαστικές μορφές εργασίας, οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου, οι λεγόμενοι αυτοαπασχολούμενοι, οι ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης ή τα πελατειακά “stage”. Δεν θεωρούνται άνεργοι οι αγρότες και δεν καταγράφονται από τον ΟΑΕΔ, ούτε οι μικρέμποροι και επαγγελματίες που κλείνουν τα καταστήματά τους. Όμως δυστυχώς υπάρχει και συνέχεια. Μπορεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να κατηγορεί την Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία πως απέκρυβε ελλείμματα και δημόσιο χρέος, αλλά δεν την κατηγορεί για απόκρυψη της πραγματικής ανεργίας, ενώ ταυτόχρονα αρνείται να συζητήσει εναλλακτικούς τρόπους μέτρησής της, όπως οι δείκτες U-4, U-5 και U-6, που ήδη χρησιμοποιούνται στις ΗΠΑ από την αρμόδια υπηρεσία (Bureau of Labor Statistics) και που δείχνουν τον άνεργο και τον μερικώς απασχολούμενο πληθυσμό οι οποίοι δεν καταγράφεται στους υπάρχοντες από τη Eurostat δείκτες ανεργίας [8].

Ειρήσθω εν παρόδω, θα ήθελα να αγγίξω απλώς ένα θέμα που και ευαίσθητο είναι και από πολλές απόψεις σημαντικό για την ελληνική κοινωνία, αλλά και ενδεχομένως άπτεται του θέματος της ανεργίας, αυτό της μαζικής και σε μεγάλα ποσοστά παράνομης μετανάστευσης στην Ελλάδα κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες. καθώς και της ανύπαρκτης ως προς τον σχεδιασμό μεταναστευτικής πολιτικής. Υπάρχουν μια σειρά αντικρουόμενα επιχειρήματα και δυσανάλογα λίγες τεκμηριωμένες μελέτες [9] σχετικά με το εάν και κατά πόσο η παράνομη μετανάστευση στην πατρίδα μας έχει επιπτώσεις τόσο στην ανεργία όσο και στους μισθούς. Οι μεν ισχυρίζονται ότι ο μέσος πραγματικός μισθός σημείωσε πτώση εξ’ αιτίας της παράνομης μετανάστευσης, ότι το εν τρίτον των παρανόμων μεταναστών παίρνει θέσεις Ελλήνων, και πως τα φτωχά ή μεσαίου εισοδήματος νοικοκυριά καθώς και κείνα που τα μέλη τους εργάζονται ως ανειδίκευτοι εργάτες, είδαν το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημά τους να μειώνεται· οι δε υποστηρίζουν πως ο μεταναστευτικός πληθυσμός δημιούργησε θέσεις εργασίας, αύξησε την κατανάλωση και συνεπώς τα μεγέθη της οικονομίας, δημιούργησε νέες ανάγκες υπηρεσιών, πως τα αγροτικά νοικοκυριά κερδίζουν ανεξαρτήτως του επιπέδου εισοδήματός τους και πως δεν επιβαρύνει ιδιαίτερα το ασφαλιστικό σύστημα, κατηγορώντας τους πρώτους για ρατσισμό και ξενοφοβία. Σε ένα πρώτο επίπεδο, χρειάζεται νομίζω γενναία έρευνα, πραγματικά στοιχεία και τεκμηριωμένες μελέτες ώστε να φωτιστεί επαρκώς το θέμα, ενώ σ’ ένα δεύτερο επίπεδο χρειάζεται σωστός και σύμφωνος προς τις ανάγκες σχεδιασμός, ο οποίος θα επέλεγε μετανάστες για να καλύψουν θέσεις εργασίας που δεν καλύπτονται απ’ το εγχώριο εργατικό δυναμικό, και θα συνέτεινε ουσιαστικά στην ανάπτυξη. Αντίθετα, οι εκ των υστέρων νομιμοποιήσεις, δεν φαίνεται να μπορούν να αντιμετωπίσουν τις αρνητικές συνέπειες της παράνομης μετανάστευσης, δίνοντας ταυτόχρονα ελπιδοφόρα μηνύματα σε μελλοντικούς επίδοξους μετανάστες, πως εάν κανείς καταφέρει και περάσει τα σύνορα, που δεν είναι και δύσκολο άλλωστε, μπορεί μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα να νομιμοποιηθεί κι αυτός με τη σειρά του.

2. Σκέψεις πάνω σε ορισμούς και διασαφήνιση εννοιών

Η αγορά εργασίας είναι μια αγορά όπου υπάρχουν πωλητές και αγοραστές και το αντικείμενο αγοραπωλησίας είναι η εργασία [10]. Οι εργάτες πωλούν την εργασία τους για να εξασφαλίσουν εισόδημα και οι επιχειρήσεις αγοράζουν εργασία για να παράγουν προϊόντα και υπηρεσίες [11].

Με τον όρο ανεργία εννοούμε την έλλειψη επαγγελματικής απασχόλησης, την αντικειμενική δηλαδή αδυναμία να εργαστεί κανείς και ως άνεργο εννοούμε εκείνον που παρά τη θέλησή του αδυνατεί να έχει εργασιακή απασχόληση. Με άλλη διατύπωση, ως ανεργία εννοούμε την αντικειμενική αδυναμία εξεύρεσης εργασίας, με άμεση συνέπεια την ακούσια αργία του ατόμου. Ο όρος υποδηλώνει ταυτόχρονα την έλλειψη ή την περιορισμένη προσφορά εργασίας.

Η ανεργία μετριέται ως ποσοστό των απασχολούμενων εργαζόμενων. Έτσι, ορίζουμε ως Δείκτη Ανεργίας τον Αριθμό των Ανέργων προς το Εργατικό Δυναμικό, όπου ως Εργατικό Δυναμικό εννοούμε το άθροισμα Απασχολούμενων και Ανέργων. Θέμα πρώτο: ποιόν θεωρούμε άνεργο και πόσο αξιόπιστα υπολογίζει κανείς τον αριθμό των ανέργων. Θέμα δεύτερο: ο παρονομαστής στο παραπάνω κλάσμα. Για πχ όταν αναφερόμαστε στην ανεργία των νέων και θέλουμε να κάνουμε συγκρίσεις ανάμεσα σε δύο κράτη, έχει σημασία να λάβουμε υπόψη, πως το εργατικό δυναμικό των νέων έχει σχέση με το αν στη χώρα αναφοράς, σπουδάζουν περισσότερο ή λιγότερο, αν εργάζονται η δεν εργάζονται κατά τη διάρκεια των σπουδών τους κλπ.

Στους ανέργους περιλαμβάνονται άτομα μιας ορισμένης ηλικίας και άνω τα οποία είναι: δίχως εργασία (εξαρτημένη ή αυτοαπασχόληση), διαθέσιμοι για εργασία, και σε αναζήτηση εργασίας (που κάνουν συγκεκριμένες κινήσεις προς αναζήτηση εργασίας). Ταξινομούμε δε τους ανέργους ως προς τα αίτια της ανεργίας σε τέσσερις μεγάλες ομάδες: (α) απολυμένοι, εκείνοι των οποίων η απασχόληση τερματίστηκε ακούσια και αναζητούν εργασία, (β) παραιτηθέντες, εκείνοι που εγκατέλειψαν µε οποιονδήποτε τρόπο την απασχόλησή τους εθελοντικά και αναζητούν εργασία, (γ) επανεισερχόμενοι, εκείνοι που εργάζονταν στο παρελθόν, αλλά ήταν ανενεργοί ή υπηρετούσαν την υποχρεωτική στρατιωτική τους θητεία πριν αρχίσουν να αναζητούν εργασία, (δ) αιτούντες πρώτη εργασία, εκείνοι που δεν έχουν εργαστεί ποτέ προηγουμένως σε κανονική εργασία [12].

Η ανεργία που οφείλεται στον χρόνο που απαιτείται για να εντοπίσουν οι άνεργοι θέση εργασίας με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που επιθυμούν και να αρχίσουν να εργάζονται ονομάζεται ανεργία τριβής. Οι πολιτικές του δημόσιου τομέα που την επηρεάζουν είναι η ασφάλιση έναντι της ανεργίας και η ύπαρξη επιδομάτων ανεργίας, η νομοθεσία για τον κατώτερο μισθό, η οργάνωση των γραφείων πληροφόρησης, και η επανεκπαίδευση. Διαρθρωτική ανεργία είναι η χρόνια ανεργία που οφείλεται στη φθίνουσα πορεία συγκεκριμένων κλάδων ή τομέων της οικονομίας και στην αδυναμία κατάρτισης μέρους του εργατικού δυναμικού στις σύγχρονες απαιτήσεις της οικονομίας. Όσον αφορά τον λειτουργικό ορισμό της ανεργίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως άνεργοι θεωρούνται τα άτομα ηλικίας 15 έως 74 ετών τα οποία: α) δεν είχαν εργασία κατά την εβδομάδα αναφοράς, δηλαδή δεν είχαν ούτε μισθωτή εργασία ούτε μη μισθωτή εργασία (για μία ώρα τουλάχιστον)· β) ήταν διαθέσιμα για εργασία, δηλαδή για έναρξη δραστηριότητας ως μισθωτοί ή μη μισθωτοί εντός δύο εβδομάδων από την εβδομάδα αναφοράς· γ) αναζητούσαν ενεργά απασχόληση, δηλαδή είχαν πραγματοποιήσει συγκεκριμένες ενέργειες με σκοπό την εξεύρεση μισθωτής ή μη μισθωτής απασχόλησης για περίοδο τεσσάρων εβδομάδων που λήγει στο τέλος της εβδομάδας αναφοράς, ή τα οποία είχαν βρει εργασία και θα την άρχιζαν εντός τριών μηνών το πολύ. Ακόμη, τα άτομα χωρίς εργασία που συμμετέχουν σε σπουδές ή σε κύκλους κατάρτισης δεν θεωρούνται άνεργοι παρά μόνον εάν είναι "διαθέσιμα για εργασία" και "σε αναζήτηση εργασίας".[13]

Είναι φανερό πως μέχρι εδώ μιλούμε ήδη για ευελιξία σε σχέση με ορισμούς, αριθμούς και στατιστικά στοιχεία. Ας δούμε στη συνέχεια από πιο κοντά τον όρο ευελιξία σχετικά με την εργασία. Εάν μέχρι τώρα “κανονική ή τυπική σχέση εργασίας” σήμαινε: Εξαρτημένη μισθωτή εργασία (προσδιορισμός τρόπου, τόπου, χρόνου & έλεγχος εργασίας), αόριστη διάρκεια, πλήρες και σταθερό συμβατικό ωράριο, υπαγωγή στις διατάξεις της εργατικής νομοθεσίας και του κοινωνικοασφαλιστικού δικαίου· οι νέες “ευέλικτες μορφές απασχόλησης” μεταφράζονται σε: μερική απασχόληση (part-time), συμβάσεις ορισμένου χρόνου, προσωρινή απασχόληση μέσω ενοικίασης ή δανεισμού προσωπικού, παροχή ανεξάρτητων υπηρεσιών/έργου, υπεργολαβίες και δικτυώσεις, ευέλικτα ωράρια, διευθέτηση χρόνου εργασίας, ατομικοί λογαριασμοί χρόνου, τηλε-εργασία, εργασία σε βάρδιες, εργασία σε ετοιμότητα (on call), κλπ. Χωρίς να είναι απαραίτητα νέες, οι παραπάνω ευέλικτες μορφές απασχόλησης, αξιοποιούνται τελευταία όλο και περισσότερο, γίνονται το αντικείμενο νέων ρυθμίσεων, κατέχοντας σημαντικό ρόλο στην οργάνωση της εργασίας [14].

Επισφαλής εργασία είναι η εργασία που δεν είναι βέβαιο ότι θα εξελιχθεί ευνοϊκά και συνεπώς διατρέχει κίνδυνο, ή με άλλα λόγια, είναι η εργασία που είτε σταθερά δεν παρέχει επαρκές εισόδημα, είτε παρέχει για κάποια χρονικά διαστήματα. Ο δε όρος εργασιακή ανασφάλεια παραπέμπει ευθέως στην απειλή απώλειας της εργασίας. Ευέλικτη και επισφαλής εργασία δεν ταυτίζονται αναγκαία, αφού θεωρητικά και πρακτικά ίσως (όπως στην Ολλανδία και στη Δανία) μπορεί να έχουμε ευέλικτη εργασία (πχ. μερική απασχόληση) που είναι ταυτόχρονα και ασφαλής (συμβατή με το εργατικό δίκαιο και την κοινωνική προστασία). Από εδώ προκύπτει η έννοια της ευελιξίας με ασφάλεια (flexicurity) [15]. Η ευελιξία, το πρώτο μέρος του όρου, κυρίως εξυπηρετεί τις επιχειρήσεις, αφού σημαίνει άρση του προστατευτισμού της εργασίας, ελευθερία προσλήψεων και απολύσεων, μεγάλη γκάμα εργασιακών σχέσεων και δυνατότητες διευθέτησης αμοιβών και χρόνου εργασίας ανάλογα με τις ανάγκες των επιχειρήσεων [16]. Για τον εργαζόμενο αντίθετα, ευελιξία θα σήμαινε δυνατότητα επιλογής του είδους της εργασίας του, αλλά και προσαρμογή στις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας. Η ασφάλεια, το δεύτερο μέρος του όρου, αφορά το εργατικό δυναμικό και είναι η εγγύηση ότι η απώλεια της εργασίας δε συνεπάγεται μείωση της ευημερίας ούτε περιθωριοποίηση, αλλά σημαίνει μια μικρή και ασφαλή περίοδο προετοιμασίας για επανένταξη στην αγορά εργασίας. Η κεντρική εν προκειμένω ιδέα είναι η μείωση και η γεφύρωση του χάσματος μεταξύ των “εντός της αγοράς εργασίας” και των “εκτός της αγοράς εργασίας ”, ήτοι: μεγαλύτερη ελαστικότητα και λιγότερα προνόμια για τους “εντός”, με αντάλλαγμα καλύτερη κοινωνική προστασία και εργασιακή ασφάλεια για τους “εκτός”. Έτσι διαπιστώνουμε για παράδειγμα την αύξηση της απασχόλησης και μείωση της φτώχειας λόγω ευελιξίας με ασφάλεια στην Ολλανδία, ενώ αντίθετα στη Βρετανία και στις ΗΠΑ, η ευελιξία χωρίς ασφάλεια έχει ως αποτέλεσμα θεαματικές μεν επιδόσεις στη δημιουργία θέσεων εργασίας, όμως και την έκρηξη της φτώχειας των εργαζομένων.

Παθητικές πολιτικές απασχόλησης είναι εκείνες που προσπαθούν να αντισταθμίσουν την απώλεια ευημερίας μέσω πληρωμών προς τους άνεργους ή τους λιγότερο ευνοημένους της αγοράς εργασίας. Δεν βελτιώνουν τις δεξιότητες εκείνων στους οποίους απευθύνονται, απλά προσπαθούν να αμβλύνουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν. Ενεργητικές Πολιτικές Απασχόλησης είναι εκείνες που βοηθούν τους εργαζόμενους να αποδίδουν περισσότερο ή να είναι σε θέση να βρουν καλύτερη εργασία και τους ανέργους να μπορούν ευχερέστερα να διεκδικήσουν μια θέση εργασίας. Περιλαμβάνουν συστήματα εκπαίδευσης, επαγγελματικής εκπαίδευσης, κατάρτισης, δια βίου μάθησης και υποβοήθησης στην εξεύρεση εργασίας. Σημαίνουν ακόμη κίνητρα και μέτρα για αύξηση της προσφοράς εργασίας, με απώτερο στόχο την εύρυθμη λειτουργία της αγοράς εργασίας, την αύξηση ης απασχόλησης, τη βελτίωση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Εάν όντως ο ρόλος των ενεργητικών πολιτικών απασχόλησης είναι η αντιμετώπιση των προβλημάτων ανεργίας, η υποβοήθηση ιδιαίτερων ομάδων του εργατικού δυναμικού και των μειονεκτούντων εργαζομένων, οι ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης στην Ελλάδα δεν νομίζω πως λειτούργησαν μέχρι σήμερα θετικά ούτε για την πραγματική στήριξη των ανέργων, ούτε προς την κατεύθυνση της ουσιαστικής ενίσχυσης της οικονομίας, αφού δεν εντάχθηκαν ποτέ σε ένα ευρύτερο αναπτυξιακό σχέδιο. Επιδίωξαν κυρίως τη διαχείριση της ανεργίας σε πελατειακή συνήθως βάση, ανακουφίζοντας για μικρά διαστήματα τους ανέργους και κάνοντας συχνά επιλεκτική πριμοδότηση κάποιων επιχειρήσεων. Μια συστηματική, εν μέρει και εν συνόλω, αξιολόγηση των αποτελεσμάτων των ενεργητικών πολιτικών απασχόλησης στην Ελλάδα από το 1980 με τις πρώτες ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις και εντεύθεν δείχνει υπό τις παρούσες συνθήκες επιβεβλημένη και αναγκαία, στηρίζοντας την προσπάθεια ενός σοβαρού αναπτυξιακού σχεδιασμού για το μέλλον.

3. Μερικές από τις πολλαπλές συνέπειες της ανεργίας

α) Ατομικές

· Προβλήματα επιβίωσης, ικανοποίησης βασικών αναγκών (τροφής, κατοικίας, ενδυμασίας) και φτώχειας.

Αισθήματα μειονεξίας, άγχους, ανασφάλειας, φόβου, και σαν συνέπεια θέματα ψυχικής και σωματικής υγείας.
Κοινωνική απόρριψη, μείωση της αίσθησης της προσωπικής αξίας και απουσία νοήματος, έλλειψη ανάπτυξης της προσωπικότητας, εγκατάλειψη της προσπάθειας για εξέλιξη, μόρφωση και δημιουργικό βίο.
Αποκλίνουσες συμπεριφορές και τρόποι αυτοκαταστροφικής εκτόνωσης όπως εξάρτηση από ουσίες, αλκοολισμός, αυτοκτονίες.
Κλονισμός της εμπιστοσύνης στο κράτος πρόνοια.

· Διαρκής ανταγωνισμός, ατομικισμός, φόβος απόλυσης και ενδεχόμενη υποταγή σε απειλές και εκμετάλλευση απ’ την εκάστοτε εργοδοσία.

β) Κοινωνικές

· Άνιση κατανομή πλούτου, ανισότητες μεταξύ ανέργου και εργαζομένου, κοινωνικό χάσμα.

Κρίση του θεσμού της οικογένειας και των σχέσεων, υπογεννητικότητα.
Αντικοινωνικά φαινόμενα βίας και εγκληματικότητας. Περιθωριοποίηση μέρους του πληθυσμού.
Εκρήξεις βίας και κοινωνικές ταραχές, αλλά και απεργίες και εξεγέρσεις.
Διάλυση κοινωνικών σχέσεων, έλλειψη πνεύματος συνεργασίας και συλλογικότητας.
Άνθηση παραοικονομίας.
Αστυφιλία, ξενοφοβία και μετανάστευση.
Ανισόρροπη ανάπτυξη και έλλειψη κοινωνικής προόδου.

4. Επιδόματα, παροχές, προϋποθέσεις σε 7 κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Πού θα ήθελα, αν ήμουν άνεργος, να ζω [17])

Βρετανία: Παρέχεται ανταποδοτικό επίδομα ανέργου αναζητούντος εργασία για ανώτατη περίοδο 182 ημερών, εφόσον έχει καταβάλει εισφορές κατηγορίας 1 επί των αποδοχών του ίσες τουλάχιστον με το 25 πλάσιο του κατώτερου ορίου αποδοχών κατά το οικονομικό έτος αναφοράς. Μόνο οι εισφορές στην εθνική ασφάλιση που καταβάλλονται από τους εργοδότες θεμελιώνουν δικαίωμα σε παροχές. Οι εισφορές που καταβάλλονται από μη μισθωτούς εργαζομένους δεν λαμβάνονται υπόψη. Είναι υποχρεωμένος επίσης να υπογράψει σύμβαση αναζητούντος εργασία (Jobseeker's Agreement) αναφέροντας τις ενέργειες στις οποίες θα προβεί για να βρει εργασία [18]. Οι άνεργοι υπολογίζονται περίπου στα 2,5 εκατομμύρια, σύμφωνα με το Διεθνές Γραφείο Εργασίας, όμως μόνο το 1,5 εκατομμύριο λαμβάνει επίδομα ανεργίας. Το επίδομα ανεργίας μπορεί να μειωθεί ή να διακοπεί ακόμα και για 26 εβδομάδες αν ένας άνεργος δεν είναι συνεπής στο ραντεβού με τον σύμβουλό του σε εργατικό κέντρο ή αν αρνηθεί μια διαθέσιμη θέση εργασίας. Στα πλαίσια της Λευκής Βίβλου, οι άνεργοι πρέπει να προσφέρουν 30 ώρες εβδομαδιαίως κοινωνική εργασία εάν δεν θέλουν να χάσουν το επίδομά τους. Η Λευκή Βίβλος θεσπίζει επίσης ένα συνολικό επίδομα αντί για τα 30 που υπάρχουν σήμερα (ανεργίας, οικογενειακό, κατοικίας κλπ), που θα ισχύσει από το 2013. Οι άνεργοι που θα αρνηθούν προσφορά εργασίας θα χάνουν το επίδομά τους 65 στερλίνες την εβδομάδα- για τρεις μήνες, και εκείνοι που θα αρνηθούν τρεις προσφορές θα στερούνται τα επιδόματα τριών ετών, σύμφωνα με τα νέα μέτρα της βρετανικής κυβέρνησης.[19] Δημοσκόπηση των Financial Times δείχνει πως τα 3/4 των πολιτών τάσσονται υπέρ της απομάκρυνσης από τη χώρα των μεταναστών που δεν βρίσκουν δουλειά, ενώ η πλειοψηφία αντιτίθενται στο δικαίωμα πολιτών από άλλες χώρες της ΕΕ να εργάζονται στη Βρετανία. Η ανεργία στην Βρετανία έχει αγγίξει τα υψηλότερα ποσοστά της τελευταίας δεκαετίας και τα προβλήματα στην αγοράς εργασίας έχουν φέρει και πάλι στο προσκήνιο το ζήτημα χρήσης εργαζομένων από το εξωτερικό. Οι Βρετανοί οικοδόμοι μάλιστα έχουν διαμαρτυρηθεί πρόσφατα κατά της εισόδου εργατών από το εξωτερικό. [20]

Ελλάδα: Προϋποθέσεις για το ταμείο ανεργίας: α) για πρώτη φορά: Για να δικαιούται κάποιος να επιδοτηθεί από το ταμείο ανεργίας πρέπει να έχει πραγματοποιήσει 80 ημέρες εργασίας κατ` έτος στα δύο προηγούμενα χρόνια πριν την επιδότησή του. Το τελευταίο όμως 14μηνο πρέπει να έχει συμπληρώσει 125 ημέρες εργασίας, χωρίς να υπολογίζονται τα ημερομίσθια του τελευταίου διμήνου. Επίσης επίδομα ανεργίας παίρνει και ο ασφαλισμένος που έχει πραγματοποιήσει 200 ημέρες εργασίας στα τελευταία δύο χρόνια πριν την απόλυσή του (χωρίς να υπολογίζονται τα ημερομίσθια του τελευταίου διμήνου) από τις οποίες 80 ημέρες το λιγότερο σε κάθε χρόνο. β) για δεύτερη φορά: Να έχει πραγματοποιήσει 125 ημέρες εργασίας το τελευταίο 14μηνο πριν την απόλυσή του χωρίς να υπολογίζονται τα ημερομίσθια του τελευταίου διμήνου. [21]

Θεσπίζεται τελευταία “μισθός μαθητείας”, ο οποίος αντιστοιχεί στο 80% του βασικού μισθού που προβλέπει η Εθνική Γενική Συλλογική Σύμβαση, δηλαδή περίπου 592 ευρώ μεικτά, και θα καταβάλλεται για έναν χρόνο. Περίπου 10.000 άνεργοι θα πάρουν μέρος στο νέο πρόγραμμα απόκτησης εργασιακής εμπειρίας του ΟΑΕΔ. Σε σχέση µε τα προηγούμενα προγράμματα διαφοροποιείται στα εξής σημεία: Απευθύνεται µόνο σε επιχειρήσεις του ιδιωτικού τομέα, παρέχει στους ωφελούμενους νέους μισθό και ασφάλιση. η χρονική του διάρκεια είναι 6-12 μήνες, δικαίωμα συμμετοχής έχουν µόνο οι νέοι ηλικίας 16-24 ετών, παρέχει κίνητρα στις επιχειρήσεις να μετατρέψουν τη σύμβαση απόκτησης εργασιακής εμπειρίας σε σύμβαση εργασίας.[22] Παροχή ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης σε ανέργους: Ο ΟΑΕΔ παρέχει α) σε ανέργους νέους ηλικίας μέχρι 29 ετών, που είναι εγγεγραμμένοι στα μητρώα του, τουλάχιστον επί 2 συνεχείς μήνες, κάλυψη για παροχές ασθενείας σε είδος στο ΙΚΑ. Η ασφάλιση τους ανανεώνεται εφόσον συνεχίσουν να είναι άνεργοι. β) σε ανέργους ηλικίας 30-55 ετών, που είναι εγγεγραμμένοι στα μητρώα του τουλάχιστον επί 12 συνεχείς μήνες, πριν υποβάλλουν αίτηση και δεν είναι ασφαλισμένοι, κάλυψη για παροχές ασθενείας σε είδος από τον φορέα στον οποίο ήταν ασφαλισμένοι πριν την διακοπή της εργασίας τους, για διάστημα δύο ετών. Οι άνεργοι πρέπει να έχουν δελτίο ανεργίας ανανεωμένο. Πρέπει επίσης, να έχουν συμπληρώσει 600 ημέρες εργασίας, ασφαλισμένοι σε οποιονδήποτε οργανισμό, αν είναι ηλικίας μέχρι 30 ετών (οι απαιτούμενες ημέρες εργασίας προσαυξάνονται κατά 100 ετησίως μέχρι το 54ο έτος ηλικίας). γ) σε ανέργους εγγεγραμμένους για τουλάχιστον 12 μήνες στα Μητρώα του, στους οποίους υπολείπονται μέχρι 1.500 ημέρες ασφάλισης για τη θεμελίωση της κατώτατης σύνταξη λόγω γήρατος, ασφαλιστική κάλυψη για κύρια σύνταξη στο ΙΚΑ και σε Ταμεία Επικουρικής Ασφάλισης Μισθωτών. δ) κάλυψη για παροχές ασθενείας σε είδος από το ΙΚΑ σε ανέργους ηλικίας άνω των 55 ετών, που είναι εγγεγραμμένοι στα Μητρώα του για τουλάχιστον 12 συνεχείς μήνες και που έχουν πραγματοποιήσει τουλάχιστον 3.000 ημερομίσθια ασφαλισμένοι στο ΙΚΑ. [23]

Δανία: Σε αντίθεση με όλους τους άλλους τύπους κοινωνικών ασφαλίσεων, η ασφάλιση ανεργίας είναι προαιρετική. Τα πρόσωπα ηλικίας 16 έως 63 ετών που διαμένουν στη Δανία μπορούν να εγγραφούν σε ένα ταμείο ασφάλισης ανεργίας. Τα 35ταμεία ασφάλισης ανεργίας (arbejdsløshedskasserne), είναι οργανωμένα κατά επαγγελματικό κλάδο, δύο εκ των οποίων για τους αυτοαπασχολούμενους. Ύψος επιδόματος ανεργίας: Το ύψος του επιδόματος ανέρχεται σε 90 % των εσόδων της προηγούμενης εργασίας, με ανώτατο όριο τις 570 DKK ημερησίως ή τις 2850 DKK εβδομαδιαίως για το 2000. Σε περίπτωση προσώπων που δικαιούνται μερική ασφάλιση, το επίδομα ανέρχεται κατά μέγιστο στα δύο τρίτα του πλήρους επιδόματος, ήτοι 380 DKK ημερησίως ή 1900 DKK εβδομαδιαίως για το 2000. Ένα χαμηλότερο ποσό, το οποίο αντιπροσωπεύει 82 % του μέγιστου ποσού, ισχύει για τα πρόσωπα που εγγράφηκαν βάσει επαγγελματικής κατάρτισης και δεν εργάστηκαν αρκετά σε διάστημα 12 εβδομάδων μετά το πέρας της εν λόγω κατάρτισης. Στην περίπτωση των αυτοαπασχολουμένων, το ύψος του επιδόματος υπολογίζεται, κατά κανόνα, βάσει του μέσου εισοδήματος της επαγγελματικής δραστηριότητας που ασκήθηκε κατά τα δύο καλύτερα πλήρη οικονομικά έτη στη διάρκεια των πέντε ετών που προηγούνται της περιόδου ανεργίας.

Για τους νέους ηλικίας κάτω των 25 ετών, η περίοδος επιδομάτων έχει διάρκεια έξι μηνών και η περίοδος ενεργοποίησης έχει διάρκεια τριάμισι ετών. Ασφαλισμένος ηλικίας 60 ετών δεν μπορεί να λάβει επιδόματα ανεργίας για διάστημα μεγαλύτερο των δυόμισι ετών. Ο ασφαλισμένος που πληροί τις προϋποθέσεις δικαιούται επιδομάτων ανεργίας για χρονικό διάστημα τεσσάρων ετών, το οποίο υποδιαιρείται σε μια περίοδο επιδομάτων (dagpengeperiode) ενός έτους και μια περίοδο ενεργοποίησης (aktivperiode) τριών ετών. Κατά κανόνα, δικαίωμα στα επιδόματα θεμελιώνεται ένα έτος μετά την εγγραφή σε εγκεκριμένο ταμείο ασφάλισης ανεργίας. Επιπλέον, την πρώτη φορά που υποβάλλετε αίτηση χορήγησης επιδομάτων, πρέπει να έχετε εργασθεί ως μισθωτός για διάστημα που αντιστοιχεί συνολικά στον κανονικό χρόνο εργασίας πλήρους απασχόλησης στον σχετικό κλάδο (κανονικά 37 ώρες/εβδομάδα) επί τουλάχιστον 52 εβδομάδες κατά τα τρία προηγούμενα έτη ή να ασκήσατε μη μισθωτή δραστηριότητα ως κύρια απασχόληση για ισοδύναμο χρονικό διάστημα. [24]

Γαλλία: Μόνο οι μισθωτοί μπορούν να αξιώσουν επίδομα ανεργίας. Αν εργαζόσασταν στη Γαλλία και χάσατε την εργασία σας, πρέπει να εγγραφείτε αμέσως ως αναζητών εργασία στην Assédic ή στην υπηρεσία απασχόλησης του τόπου κατοικίας σας, για να λάβετε ενδεχομένως παροχές ανεργίας και να διατηρήσετε τα δικαιώματά σας στις παροχές κοινωνικής ασφάλισης. Δικαιούστε επίδομα ανεργίας εφόσον: δεν έχετε αποχωρήσει οικειοθελώς από την εργασία σας· έχετε εγγραφεί ως αναζητών εργασία και υποβάλλεστε στους αναγκαίους ελέγχους· αναζητάτε πράγματι και διαρκώς εργασία· έχετε προβεί σε θετικές ενέργειες αναζήτησης εργασίας· είστε σωματικά ικανός για εργασία· δεν είστε άνω των 60 ετών ή των 65 ετών, αν δεν πληροίτε τις προϋποθέσεις για εκκαθάριση της σύνταξής σας στην ηλικία των 60 ετών· έχετε αποδεδειγμένα ασφαλιστεί για το ελάχιστο απαιτούμενο διάστημα σε καθεστώς ασφάλισης ανεργίας (τουλάχιστον 6 μήνες κατά τους τελευταίους 22 μήνες). Η διάρκεια χορήγησης του επιδόματος ανεργίας (7 έως 36 μήνες) εξαρτάται από το συμπληρωμένο χρόνο ασφάλισης και την ηλικία του αναζητούντος εργασία. Το ημερήσιο ποσό του επιδόματος εξαρτάται από τις προηγούμενες αποδοχές σας επί των οποίων καταβάλατε εισφορές. Ο μισθωτός σε μερική ανεργία λαμβάνει επίδομα για τις μη δεδουλευμένες εργάσιμες ώρες, ώστε να αντισταθμίζεται η μείωση των αποδοχών του. [25]

Ολλανδία: Αν μείνετε άνεργος στις Κάτω Χώρες, δικαιούστε επιδόματα ανεργίας, τα οποία ρυθμίζονται από το νόμο για την ανεργία (Werkloosheidswet, WW). Προς τούτο, πρέπει να εργαζόσασταν ως μισθωτός τουλάχιστον μία ημέρα την εβδομάδα για 26 τουλάχιστον εβδομάδες κατά τις τελευταίες 39 εβδομάδες πριν από την πρώτη ημέρα ανεργίας σας. Ο νόμος για την ανεργία προβλέπει τρία επιδόματα: επίδομα ανάλογο με τις αποδοχές, αν ήσαστε μισθωτός για 52 τουλάχιστον ημέρες το χρόνο κατά τη διάρκεια των τεσσάρων από τα πέντε τελευταία έτη πριν από την πρώτη ημέρα ανεργίας· παρατεταμένο επίδομα για ανώτατη περίοδο δύο ετών (αν έχει επέλθει ανεργία πριν από τα 57,5 έτη) ή τριάμισι ετών (σε περίπτωση ανεργίας μετά την ανωτέρω ηλικία)· επίδομα περιοριζόμενο σε έξι μήνες, αν δεν δικαιούστε το επίδομα που είναι ανάλογο με τις αποδοχές. Αν πάλι δεν πληροίτε τις προϋποθέσεις για να λάβετε επίδομα ανεργίας ή δεν δικαιούστε πλέον τα ανωτέρω, μπορείτε, σε ορισμένες περιπτώσεις, να λάβετε επίδομα εισοδήματος από το δήμο που κατοικείτε. Το επίδομα που είναι ανάλογο με τις αποδοχές ανέρχεται στο 70 % του ημερήσιου μισθού του εργαζομένου προτού μείνει άνεργος. Το παρατεταμένο επίδομα και το επίδομα βραχείας διάρκειας ανέρχονται στο 70 % του εκ του νόμου κατώτατου μισθού ενός εργαζομένου με την ίδια ηλικία. Προς τούτο πρέπει να προσκομίσετε απόδειξη ότι είστε εγγεγραμμένος ως αναζητών εργασία στην υπηρεσία απασχόλησης (arbeidsvoorziening). Αν δεν το πράξετε, κινδυνεύετε να χάσετε κάθε δικαίωμα στα επιδόματα. Το επίδομα διακόπτεται σε κάθε περίπτωση την πρώτη ημέρα του μήνα κατά τη διάρκεια του οποίου φθάνετε την ηλικία των 65 ετών· τότε μπορείτε, να ζητήσετε σύνταξη γήρατος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν το επίδομα είναι χαμηλότερο από τον κατώτατο μισθό, μπορείτε να ζητήσετε συμπλήρωμα επιδόματος βάσει του νόμου για τα πρόσθετα επιδόματα (Toeslagenwet). Το ποσό καθορίζεται σε συνάρτηση με την οικογενειακή σας κατάσταση, τους δικούς σας πόρους και τους πόρους του ή της τυχόν συντρόφου σας. Αν ασθενήσετε ενόσω λαμβάνετε επιδόματα ανεργίας, πρέπει να το δηλώσετε αμέσως στο φορέα που σας χορηγεί τα επιδόματα. [26]

Ιταλία: Η τακτική παροχή προς τους ανέργους είναι το επίδομα που χορηγείται στους εργαζόμενους που έχουν απολυθεί. Προϋπόθεση για τη χορήγηση επιδόματος ανεργίας είναι τα δύο τουλάχιστον χρόνια ασφάλισης στο INPS και 52 τουλάχιστον εβδομάδες εισφορών κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων χρόνων πριν από την παύση της σχέσης εργασίας. Το επίδομα ανεργίας χορηγείται για διάστημα 180 ημερών. Η μέγιστη διάρκεια χορήγησης μπορεί να φτάσει τους εννέα μήνες για τους ανέργους ηλικίας άνω των πενήντα ετών. Οι εργαζόμενοι σε διαθεσιμότητα λαμβάνουν επίδομα ανεργίας για μέγιστο διάστημα 65 ημερών. Το ύψος του επιδόματος ισούται προς το 40% των αποδοχών των τριών τελευταίων μηνών πριν από την παύση της σχέσης εργασίας, εντός των ορίων ενός μέγιστου ακαθάριστου μηνιαίου ποσού που ορίζεται από το νόμο. Για το 2006, το ποσό αυτό φτάνει τα 830,77 ευρώ και αυξάνεται στα 998,50 ευρώ για τους εργαζόμενους που μπορούν να τεκμηριώσουν ακαθάριστες μηνιαίες αποδοχές άνω των 1.797,31 ευρώ. Το επίδομα καταβάλλεται μηνιαίως μέσω επιταγής από το INPS. Οι εργαζόμενοι σε διαθεσιμότητα λαμβάνουν ποσό που ισούται προς το 50 % των αποδοχών τους. Οι εργαζόμενοι που δεν μπορούν να τεκμηριώσουν 52 εβδομάδες εισφορών κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων χρόνων, αλλά έχουν συμπληρώσει τουλάχιστον 78 ημέρες εργασίας κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους ή που είναι ασφαλισμένοι για δύο τουλάχιστον χρόνια και έχουν τουλάχιστον μία εβδομάδα εισφορών πριν από τα δύο χρόνια που προηγούνται της αίτησης, δικαιούνται κατά κανόνα επίδομα για αριθμό ημερών ίσο με τον αριθμό των ημερών εργασίας κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους και για μέγιστο διάστημα 156 ημερών. Ειδικοί κανόνες προβλέπονται για τους εργαζόμενους στον αγροτικό τομέα. Αποζημίωση κινητικότητας: για εργαζόμενους υπό προσωρινή παύση απασχόλησης (Cassa integrazione guadagni straordinaria) που δεν μπορούν να ενσωματωθούν σε κάποια επιχείρηση και για εκείνους που έχουν απολυθεί λόγω μείωσης του προσωπικού ή παύσης της δραστηριότητας. Η ελάχιστη διάρκεια είναι δώδεκα μήνες και μπορεί να φτάσει τους είκοσι τέσσερις για τους ηλικίας άνω των σαράντα ετών και τους τριάντα έξι για τους άνω των πενήντα. Το ποσό αποζημίωσης ισούται με εκείνο του επιδόματος για προσωρινή παύση απασχόλησης κατά την πρώτη χρονιά και με το 80 % του συγκεκριμένου επιδόματος στη συνέχεια. Το ποσό των τακτικών και εκτάκτων επιδομάτων ορίζεται στο 80 % των συνολικών αποδοχών που θα δικαιούταν ο εργαζόμενος για τις ώρες εργασίας που δεν πραγματοποιήθηκαν. Έκτακτο επίδομα (trattamento straordinario): Αποσκοπεί στη διατήρηση των αποδοχών εργατών και υπαλλήλων βιομηχανικών επιχειρήσεων η δραστηριότητα των οποίων αναστέλλεται λόγω αναδιάρθρωσης, αναδιοργάνωσης ή μετατροπής της επιχείρησης, καθώς και λόγω επιχειρηματικής κρίσης, χρεοκοπίας, πτωχευτικού συμβιβασμού ή αναγκαστικής εκκαθάρισης. Ισχύει επίσης για εμπορικές επιχειρήσεις και εταιρίες μεταφορών, ταξιδιωτικά και τουριστικά γραφεία που απασχολούν περισσότερους από πενήντα μισθωτούς, εξαιρουμένων των μαθητευόμενων και του προσωπικού που έχει προσληφθεί με συμβάσεις κατάρτισης-εργασίας, καθώς και στις εταιρίες φύλαξης. Τα έκτακτα επιδόματα δεν μπορούν να υπερβαίνουν σε διάρκεια τους δεκαοκτώ μήνες σε περίπτωση χρεοκοπίας, τους δώδεκα σε περίπτωση επιχειρηματικής κρίσης και τους είκοσι τέσσερις για αναδιάρθρωση, με την επιφύλαξη των εξαιρέσεων που προβλέπονται από τη νομοθεσία. Προσωρινή παύση απασχόλησης (Integrazione Guadagni): Η τακτική αποζημίωση που χορηγείται από το αρμόδιο ταμείο απευθύνεται στους εργάτες, υπαλλήλους και στελέχη των βιομηχανιών, σε περιπτώσεις περιορισμού ή αναστολής της παραγωγικής δραστηριότητας λόγω γεγονότων προσωρινής διάρκειας, για τα οποία δεν ευθύνονται ούτε οι εργοδότες ούτε οι εργαζόμενοι και τα οποία είναι αποτέλεσμα συγκυριών της αγοράς. [27]

Γερμανία: Αν είστε μισθωτός ή μαθητευόμενος και χάσετε την εργασία σας, δικαιούστε επίδομα ανεργίας, εφόσον: έχετε δηλώσει ότι είστε άνεργος στο γραφείο απασχόλησης και έχετε υποβάλει αίτηση χορήγησης επιδόματος· δεν ασκείτε καμία δραστηριότητα ή ασκείτε δραστηριότητα για λιγότερες από δεκαπέντε ώρες την εβδομάδα· είστε στη διάθεση του γραφείου διαμεσολάβησης για την εξεύρεση εργασίας (Arbeitsvermittlung), είστε δηλαδή ικανός για εργασία και πρόθυμος να δεχτείτε κάθε κατάλληλη εργασία που θα σας προταθεί και αναζητάτε ενεργά τρόπο εξόδου από την ανεργία· έχετε συμπληρώσει την περίοδο αναμονής, δηλαδή έχετε ασκήσει επαγγελματική δραστηριότητα υποκείμενη σε καταβολή εισφορών για δώδεκα τουλάχιστον μήνες τα δύο τελευταία χρόνια. Η διάρκεια των παροχών εξαρτάται από την περίοδο εισφορών και την ηλικία. Κυμαίνεται από έξι μήνες για όσους υπάγονταν σε υποχρέωση ασφάλισης για 12 μήνες τα τρία τελευταία χρόνια, μέχρι τους 18 μήνες κατ’ ανώτατο όριο για τα άτομα ηλικίας τουλάχιστον 55 ετών που υπάγονταν σε υποχρέωση ασφάλισης για 36 μήνες τα τρία τελευταία χρόνια. Επίδομα ανεργίας ΙΙ-κοινωνικό επίδομα: Μετά τη χορήγηση επιδόματος ανεργίας ή επιπλέον αυτού, μπορείτε να λάβετε επίδομα ανεργίας τύπου ΙΙ, αν είστε ικανός για εργασία και άπορος, αν είστε μεταξύ 15 και 65 ετών και η συνήθης κατοικία σας βρίσκεται στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Οι παροχές μπορούν επίσης να χορηγηθούν σε πρόσωπα που ζουν μαζί με άπορο ικανό για εργασία στο πλαίσιο “εξ ανάγκης κοινότητας” .

Ενόσω είστε άνεργος, το καθεστώς ασφάλισης ανεργίας καταβάλλει εξ ονόματός σας: τις εισφορές στην ασφάλιση ασθένειας, τις εισφορές στην ασφάλιση για μακροχρόνια φροντίδα, τις εισφορές στο υποχρεωτικό καθεστώς ασφάλισης συντάξεως. Όσο καιρό λαμβάνετε παροχές ανεργίας, είστε επίσης ασφαλισμένος κατά ορισμένων ατυχημάτων. [28]

5. Επιπτώσεις της ανεργίας στην υγεία

Τόσο οι επιστήμονες [29] όσο και η απλή λογική, προεικάζουν πως οι επιδράσεις της ανεργίας σε ατομικό επίπεδο είναι διαφορετικές από κείνες της κρίσης του 1930. Και λέω σε ατομικό, αφού στο κοινωνικό επίπεδο η κρίση του ’30 είχε διευκολύνει την άνοδο του φασισμού και την κήρυξη ενός παγκοσμίου πολέμου, και η ανεργία είχε δυστυχώς αντιμετωπιστεί με τον πιο παράλογο τρόπο, με μαζικές δηλαδή επιστρατεύσεις νέων ανθρώπων και απορρόφηση του εργατικού δυναμικού από τις πολεμικές βιομηχανίες. Οι άνεργοι υπέφεραν από φυσικές συνήθως ασθένειες, εξ αιτίας της οικονομικής εξαθλίωσης, ενώ σήμερα η ανεργία φαίνεται πως επιδρά πρωταρχικά στην ψυχική κυρίως υγεία. Βέβαια τότε η επιστήμη της ψυχολογίας δεν ήταν ακόμη τόσο γνωστή και δεν τύχαινε την ευρύτερης αποδοχής, κι έτσι, απόψεις που είναι κοινός τόπος σήμερα στην ιατρική, πως η σωματική δηλαδή υγεία επηρεάζεται από μια κλονισμένη ψυχική υγεία αφού το ψυχικό οδηγεί άμεσα στο σωματικό και τανάπαλιν, δεν ήταν ακόμη επιστημονικά εδραιωμένες. Μπορεί οι κοινωνικοπολιτικές παράμετροι, ο τρόπος και η στάση ζωής, οι κατευθυντήριες αρχές και συμπεριφορές, να είναι κατά πολύ διαφορετικές σήμερα, μπορεί να μην κατανοούμε πλήρως τους μηχανισμούς και να χρειάζεται ακόμη αρκετή δουλειά και διεπιστημονική τεκμηρίωση, όμως, και παρά το γεγονός πως ο καθένας μας ως διαφορετική ψυχική μονάδα θα αντιδρούσε διαφορετικά σε συνθήκες πίεσης όπως αυτές της ανεργίας, υπάρχει και έχει καταγραφεί ήδη μια πληθώρα συμβάντων αλλά και μελετών που θα έπρεπε να μας κάνει πράγματι και σοβαρά να ανησυχούμε.

Η γαλλική εταιρεία τηλεπικοινωνιών “France Telecom”, που απασχολεί 100.000 υπαλλήλους και της οποίας το 27% παραμένει ακόμη σε κρατικό έλεγχο, έγινε πολλές φορές πρώτο θέμα τελευταία, καθώς από το 2008 έχουν αυτοκτονήσει 58 εργαζόμενοί της. Οι περισσότεροι από τους αυτόχειρες αφήνουν σημειώματα όπου συνδέουν την ύστατη αυτή κίνηση απελπισίας με τις συνθήκες εργασίας τους. Τα εργατικά συνδικάτα καταλογίζουν τις αυτοκτονίες στις αυταρχικές μεθόδους διοίκησης του ομίλου που επιδιώκει, στο όνομα της αποτελεσματικότητας και της μείωσης του κόστους, να οδηγήσει σε μαζική έξοδο τους υπαλλήλους, ήτοι: σκληρός ανταγωνισμός, δυσμενείς μεταθέσεις, επιβολή στόχων πρακτικά αδύνατων να πραγματοποιηθούν, αντικρουόμενες εντολές και συνεχείς αναδιαρθρώσεις των υπηρεσιών. Σύμφωνα με τους Kasl και Jones, μία σειρά παραγόντων κινδύνου για φυσική και ψυχική νοσηρότητα σχετίζονται με τις συνθήκες εργασιακής ανασφάλειας. Ο υψηλός αριθμός ανέργων σε μία κοινωνία έχει αρνητική επίδραση (πιεστικά και καταθλιπτικά συμπτώματα) στους εργαζόμενους, μία κατάσταση που αποδίδεται στην απειλή απώλειας της εργασίας [30]. Ο άγγλος κοινωνιολόγος Μ. Plant (1984) κάνοντας μια ανασκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας αναφέρεται σε 156 μελέτες, που δείχνουν συστηματικά ότι οι αυτοκτονίες και οι απόπειρες αυτοκτονίας είναι πολύ πιο συχνές στους άνεργους παρά στους εργαζόμενους [31]. Για την Βρετανή κοινωνική ψυχολόγο Marie Jahoda, δεν είναι η οικονομική δυσκολία που μπορεί να εξαθλιώσει την ψυχική υγεία του ατόμου αλλά η απουσία της εργασίας, η οποία καλύπτει τις βασικές ψυχολογικές του ανάγκες [32]. Ένας σαραντάχρονος άνεργος, που περνούσε τις νύκτες μέσα στο αυτοκίνητο, αφήνοντας την οικογένειά του να πιστεύει πως εργαζόταν κανονικά στη νυχτερινή του βάρδια σε εργοστάσιο στο Μπουργκουάν-Ζαλιέ κοντά στις γαλλικές Άλπεις, βρέθηκε νεκρός από υποθερμία, ντυμένος με πολλά πουλόβερ και παντελόνια, φορεμένα το ένα πάνω από το άλλο [33]. Μια μελέτη που αναφέρεται σε άτομα που είχαν εργασία και στη συνέχεια απολύθηκαν (Fagin & Little,1984), επιβεβαιώνει ότι η ανεργία προκαλεί ψυχολογικά φαινόμενα όμοια με αυτά της απώλειας (όπως θάνατος στην οικογένεια, διαζύγιο, τερματισμός σχέσης). Η ψυχική δοκιμασία, στην οποία υποβάλλονται τα άτομα που έχασαν την εργασία τους, περιγράφεται ως εξής: Το πρώτο στάδιο είναι η αίσθηση του σοκ, ο άνεργος δηλαδή δεν μπορεί να πιστέψει ότι δεν έχει πλέον δουλειά. Το δεύτερο στάδιο είναι η άρνηση του γεγονότος και ένα αίσθημα αισιοδοξίας, που αναφέρεται στην προσδοκία ότι σύντομα θα βρει εργασία. Το τρίτο στάδιο (μετά από μερικές εβδομάδες ή μήνες επίμονης αναζήτησης εργασίας) είναι τα συμπτώματα άγχους, απαισιοδοξίας και πολλές φορές κατάθλιψης [34]. Στη χώρα μας, 20 άνθρωποι τερμάτισαν τη ζωή τους και δεκάδες ακόμη βρέθηκαν στο παρά πέντε το 2009, ενώ με τον ερχομό του 2010 κατεγράφη ήδη μία αυτοχειρία ενός ανέργου και δύο απόπειρες Ο 37χρονος μουσικός, οικογενειάρχης με δύο παιδιά, που δεν έβρισκε δουλειά για να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του, ανήμερα των Φώτων εξαφανίστηκε από το σπίτι του, για να βρεθεί αργότερα νεκρός σε χαράδρα στα Ιωάννινα [35]. Τελευταία, στις 18 Νοεμβρίου 2010, είχαμε ακόμη μια αυτοχειρία 27χρονου ανέργου σε χωριό του Ηρακλείου στην Κρήτη [36].

Εάν δεχθούμε πως αυτό που αποκαλούμε σήμερα προσωπική ή ατομική ταυτότητα συμπεριλαμβάνει ως ένα από τα κύρια συνθετικά του στοιχεία την εργασία του ατόμου, τότε αυτή η ταυτότητα δέχεται στην εποχή μας κι ένα επιπλέον ισχυρό πλήγμα που προέρχεται από την ανασφαλή, επισφαλή, ή και την παντελή έλλειψη εργασίας. Ο ψυχαναλυτής Erik Erikson, στη θεωρία του για τα στάδια της κοινωνικής ανάπτυξης του ατόμου, διαπιστώνει ότι η υγιής μετάβαση από την εφηβεία στην ενηλικίωση περιλαμβάνει την απόκτηση μίας επιθυμητής εργασιακής ταυτότητας. Επομένως, η ανεργία αναμένεται να ελαττώσει την αίσθηση προσωπικής αξίας του ατόμου [37]. Η έρευνα των Banks & Jackson (1981) είναι αποκαλυπτική. Οι ερευνητές αυτοί, χορήγησαν ένα ψυχοδιαγνωστικό ερωτηματολόγιο σε 1.000 μαθητές ηλικίας 16 ετών πριν και μετά το πέρας των σπουδών τους. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι αυτοί που έμειναν άνεργοι είχαν πολύ υψηλότερους δείκτες ψυχικής διαταραχής από εκείνους που βρήκαν δουλειά. Οι ίδιοι ερευνητές, ένα χρόνο αργότερα, δημοσίευσαν μία μελέτη που έδειχνε βελτίωση στην ψυχική υγεία των ανέργων μαθητών από τη στιγμή που βρήκαν δουλειά. Η επισφαλής εργασία αποτελεί πλέον κανόνα για τους νέους εργαζόμενους, κυρίως στα πρώτα βήματα της επαγγελματικής τους διαδρομής, με πολλές συνέπειες σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο. Η εργασιακή ανασφάλεια ακυρώνει την όποια προσπάθεια προγραμματισμού της ζωής του νέου, τον κάνει να μη σκέπτεται την ανεξαρτητοποίηση από τους γονείς ή τη δημιουργία δικής του οικογένειας. Ταυτόχρονα, με την καταστρατήγηση του 8ώρου, τα ελαστικά ωράρια και την προσωρινή ή μερική απασχόληση, επέρχεται κατάτμηση ή και εξαφάνιση του ελεύθερου χρόνου. Έτσι, αναβάλλοντας όνειρα, οι μισοί απ’ τους νέους πτυχιούχους 5 έως 7 έτη μετά την αποφοίτησή τους δεν έχουν σταθερή και ποιοτική απασχόληση. Πρόκειται για διαπίστωση σχετικά πρόσφατης έρευνας [38], σύμφωνα με την οποία: α) όλο και μεγαλύτερο ποσοστό πτυχιούχων προχωρά στην πραγματοποίησή μεταπτυχιακών σπουδών, που δεν αποτελεί απλώς προσωπική επιλογή, αλλά συνδέεται άμεσα με τον χρόνο μετάβασης από την εκπαίδευση στην εργασία και τις συνθήκες που επικρατούν στην αγορά, β) το ένα πέμπτο των ερωτηθέντων εργάζεται με σύμβαση έργου (στις επίσημες στατιστικές καταγράφονται ως αυτοαπασχολούμενοι), ενώ άλλο ένα 20 % εργάζεται με σύμβαση ορισμένου χρόνου. Επομένως, το 45 % της συγκεκριμένης ηλικιακής ομάδας εργάζεται σε ευέλικτες συνθήκες απασχόλησης, κατάσταση που τείνει να λάβει μόνιμα χαρακτηριστικά.

Ήθελα, κλείνοντας αυτό το μικρό κείμενο για ένα τόσο μεγάλο θέμα, να ήξερα, πόσοι αντιλαμβάνονται και συναισθάνονται πραγματικά τις συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες ανέργων, νέων ή μη, που εμείς ως κοινωνίες της βολής και της σιωπής οδηγούμε καθημερινά στην περιθωριοποίηση, και πόσοι αντιδρούν σε ισχυρισμούς του τύπου: “Δεν υπάρχει ανεργία, υπάρχουν απλώς τεμπέληδες και αδιάφοροι, που επιλέγουν να ζήσουν μ’ αυτό τον τρόπο”. Για όσους βρέθηκαν σε ταπεινωμένες και απαρνημένες κοινωνικά ομάδες, δεν υπάρχει μεγαλύτερη προσβολή από το παραπάνω ιδεολόγημα, που φανερώνει βέβαια και πόσο αγνοεί όποιος το ισχυρίζεται, πως εκείνος που αισθάνεται σήμερα ότι δεν χρωστά τίποτε σε μια κοινωνία που τον κάνει να νιώθει παρείσακτος, θα την απορρίψει αύριο με τη σειρά του._

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ & ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Ανακοίνωση στο 1^ο Πανελλήνιο Συνέδριο για την Υγεία και την Ασφάλεια της Εργασίας “η πρόληψη συμφέρει όλους”, 29-30 Νοεμβρίου 2010, Athens Hilton.

[2] “Financial crisis to cost 20 mn jobs”: UN – expressindia.com, Oct 21, 2008, και Α.Π.Ε, ILO : Θετικοί οι δείκτες αλλά η ανεργία παραμένει, 27/01/2010 http://www.eurocapital.gr/index.php/permalink/6486.html?print

[3] http://www.naftemporiki.gr/news/cstory.asp?id=1895668 ,και

http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=3&artId=366465&dt=11/11/2010 Εφημερίδα Ναυτεμπορική, Το Βήμα, 11/11/2010

[4] Αρχείο JPG, Εργατικό δυναμικό και ανεργία στην Ελλάδα (Αύγουστος2010)

[5] ΟΟΣΑ: Στο 14,3 % η ανεργία στην Ελλάδα το 2011, 08/07/2010, http://tvxs.gr/news

[6] http://news.in.gr/economy/article/?aid=1231064383 ,και Newsroom ΔΟΛ, ΑΠΕ-ΜΠΕ

[7]http://alterthess.blogspot.com/2010/09/25_29.html, 29/09/2010, Πηγές, Ελευθεροτυπία, Ριζοσπάστης

[8] Η ερώτηση του έλληνα ευρωβουλευτή Νίκου Χουντή στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή (13/01/2010): http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+WQ+E-2009-6766+0+DOC+XML+V0//EL και η απάντηση του κ. Rehn εξ ονόματος της Επιτροπής (25/03/2010): http://www.europarl.europa.eu/sides/getAllAnswers.do?reference=E-2009-6766&language=EL

[9] Αναφέρω ενδεικτικά: “Sarris A. and Zografakis S., (1999), A computable general equilibrium assessment of the impact of illegal immigration on the Greek economy, Journal of Population Economics, no. 12, pp. 155-182”, “Λυμπεράκη Α. και Πελαγίδης Θ., Ο φόβος του ξένου στην αγορά εργασίας: ανοχές και προκαταλήψεις στην ανάπτυξη, εκδ. Πόλις, 2000”, “Γιάννης Κολοβός, Το Κουτί της Πανδώρας: Παράνομη Μετανάστευση και Νομιμοποίηση στην Ελλάδα, εκδ. Πελασγός”, “Λιανός Θ., Παπακωνσταντίνου Π., Σύγχρονη Μετανάστευση στην Ελλάδα: Οικονομική Διερεύνηση, ΚΕΠΕ, Αθήνα 2003”.“Τριανταφυλλίδου Ά., Στην Ελλάδα η μετανάστευση δεν φέρνει ανεργία , 2008, ΕΛΙΑΜΕΠ”

[10] Εργασία: καταβολή δυνάμεων για την παραγωγή έργου, εκτέλεση έργου, βιοποριστικό επάγγελμα, επαγγελματική απασχόληση, δουλειά. Απασχόλησις: ενασχόλησις, ασχολία, έλλειψη σχολής (απραξίας-αργίας). Ιδού μερικά ισοδύναμα των όρων στη γλώσσα μας, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα (Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσης, Δ. Δημητράκος, 1970). Ακόμη, απασχόληση στη νεοελληνική: συστηματική (επαγγελματική) δραστηριότητα, εργασία. Πρόκειται για μεταφρασμένο δάνειο από το αγγλικό employment, σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Μπαμπινιώτης, 2005. Επιπρόσθετα, έχω την αίσθηση πως αφού για μια περίοδο χρησιμοποιήθηκαν μαζί οι όροι, εργασία και απασχόληση (labor and employment), με τον δεύτερο να εισάγει τις καινούργιες εργασιακές συνθήκες της μερικής απασχόλησης, φτάσαμε σήμερα να χρησιμοποιούμε ευρέως μάλλον τον δεύτερο, αφού ούτε το βάρος και το ιστορικό παρελθόν της έννοιας της εργασίας, όπως αυτή εξελίχθηκε από τη βιομηχανική επανάσταση και εντεύθεν φέρει, αλλά και η ‘κανονική ή τυπική εργασία’ όπως λέγαμε κάποτε, τείνει υπό τις παρούσες συνθήκες να εκλείψει.

[11] Η εργασία είναι ένας από τους τρεις βασικούς συντελεστές παραγωγής. Οι άλλοι δύο είναι το κεφάλαιο και η γη. Η θεωρία προσφοράς και ζήτησης εργασίας, αναπτύσσεται στα περισσότερα εγχειρίδια οικονομικών της εργασίας, (πχ McConnell-Brue, 1986)

[12] Έρευνα της Eurostat για το εργατικό δυναμικό, Παράρτημα 8

[13] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1897/2000 της Επιτροπής της 7ης Σεπτεμβρίου 2000

http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32000R1897:EL:HTML

[14] Νέες μορφές απασχόλησης στην Ελλάδα, Σειρά Σεμιναρίων «Οικονομική Θεωρία και Πολιτική», Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 5.3.2008, Γιάννης Δενδρινός, Οικονομολόγος- Ειδικός Επιστήμονας ΟΑΕΔ

[15] Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, COM (2006) 708 τελικό 27.7.2007 Παράγραφος 3.3: “Ως ευελιξία με ασφάλεια ορίστηκε η δυνατότητα συνδυασμού διάφορων μορφών ευελιξίας στην αγορά εργασίας και ασφάλειας, έτσι ώστε να ενισχυθεί με ισορροπημένο τρόπο η ικανότητα προσαρμογής των εργαζομένων και των επιχειρήσεων και να τους παρέχεται ταυτόχρονα προστασία από κινδύνους. Όσο πιο ευέλικτη είναι η σύμβαση εργασίας, τόσο λιγότερη είναι η βεβαιότητα απασχόλησης και τόσο ισχυρότερη πρέπει να είναι η προστασία (κοινωνική προστασία, ασφαλής επαγγελματική εξέλιξη ή επαγγελματική ασφάλεια καθ' όλη τη διάρκεια του ενεργού βίου)”

[16]Δενδρινός Γ., Λυμπεράκη Αντ., Ευέλικτη Εργασία: Νέες μορφές και Ποιότητα Απασχόλησης. Εκδ. Κέρκυρα, Αθήνα 2004

[17] Ευρωπαική κινητικότητα. Τα δικαιώματά σας στην κοινωνική ασφάλιση:

http://ec.europa.eu/employment_social/social_security_schemes/national_schemes_summaries/index_el.htm

[18]http://ec.europa.eu/employment_social/social_security_schemes/national_schemes_summaries/gbr/2_06_el.htm

[19] 12/11/2010, http://news.in.gr/world/article/?aid=1231067032

[20] 16/03/2009, http://news.in.gr/world/article/?aid=995752

[21] ΚΕΠΕΑ, http://www.kepea.gr/aarticle.php?id=123

[22] 01/11/ 2010, http://news.in.gr/economy/article/?aid=1231065579

[23]http://portal.oaed.gr/portal/page/portal/OAED/Unemplyeed_Employ/Epidomata-paroxes/iatrofarmaka

[24]http://ec.europa.eu/employment_social/social_security_schemes/national_schemes_summaries/dnk/2_06_el.htm Δείτε ακόμη δύο πολύ ενδιαφέροντα άρθρα: “Ανεργία νέων, το Δανέζικο μοντέλο”, Χρ. Μιχαηλίδης, Ελευθεροτυπία, 21/01/2010, και “Γιατί οι Δανοί δεν φοβούνται την ανεργία”, του Τάκη Μίχα, http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=123509, http://archive.enet.gr/online/online_text/c=112,id=17688636

[25]http://ec.europa.eu/employment_social/social_security_schemes/national_schemes_summaries/fra/2_06_el.htm

[26]http://ec.europa.eu/employment_social/social_security_schemes/national_schemes_summaries/nld/2_06_el.htm

[27]http://ec.europa.eu/employment_social/social_security_schemes/national_schemes_summaries/ita/2_06_el.htm

[28]http://ec.europa.eu/employment_social/social_security_schemes/national_schemes_summaries/deu/2_06_el.htm

[29] Schwefel D., “Unemployment, health and health services in German-speaking countries”, 1986, Social Science and Medicine

[30] Αντώνης Κουσούλης, 11/11/ 2009,

http://www.perceptum.gr/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=27 και

Kasl S. & Jones B.A., “The impact of job loss and retirement on health”, 1998, In Social Epidemiology, Berkman L.F. & Kawachi I. eds. Oxford University Press

[31] Δείτε ακόμη τις σχετικές αναφορές και μελέτες σχετικά με τη σχέση αυτοκτονίας και ανεργίας: Falret (1822), Roy (1982), Robin et al (1986), Durkheim (1897)

[32] Ezzy, D., “Unemployment and mental health: a critical review”. Soc.Sci.Med., 1993, vol.37(1), 41-52

[33] Γκρενόμπλ, Γαλλία 16/01/2008 (ΑΠΕ-ΜΠΕ-Γαλλ.Πρακτ.). Δείτε ακόμη στο φιλμ “Ελεύθερος ωραρίου”, “Name L'emploi du temps”, Laurent Cantet Torrent, 2001, ένα αντίστοιχο θέμα.

[34] Άρθρο του Γρηγόρη Ποταμιάνου, καθ. Κλινικής Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, όπως δημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία, 5/01/2009

[35] Εφημ. Eθνος, 16/1/2010, http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=11424&subid=2&pubid=9528875

[36] http://www.tlife.gr/Article/news-autoktonia/0-9-9349.html

[37] Goldsmith A.H., Veum J.R. & Darity W.Jr, “The impact of labour force history on self-esteem and its component parts, anxiety, alienation and depression”, Journal of Economic Psychology 17, 1996

[38] Μαρία Καραμεσίνη κ.α (2008), Η Απορρόφηση των Πτυχιούχων Πανεπιστημίου στην Αγορά Εργασίας: Πανελλαδική έρευνα στους αποφοίτους των ετών 1998-2000, Οριζόντια Δράση Υποστήριξης Γραφείων Διασύνδεσης Πανεπιστημίων, Αθήνα: Διόνικος.

ΕΔΩ ΠΟΥ ΦΤΑΣΑΜΕ

2010-10-06T23:53:00.022+03:00

Κείμενο για την παρουσίαση στον Ιανό του καινούργιου δίσκου των “αέρα πατέρα”: «Εδώ που φτάσαμε» (05/10/2010)

Η φράση “αέρα πατέρα” (“air father” για όσους δεν γνωρίζουν ελληνικά), που είναι και το όνομα του γκρούπ που σήμερα παρουσιάζει τον 6ο ή 7ο συμπαγή του δίσκο, περιγράφει κάποιον που δίχως ιδιαίτερο κόπο, χρόνο ή χρήμα, έχει θετικά αποτελέσματα, προκαλώντας μας να τον εντάξουμε στην κατηγορία των «αεριτζήδων», εξού και το πρώτο συνθετικό.Είναι όμως τα πράγματα έτσι;

Ας δούμε πως απαντούν οι ίδιοι, σε παλαιότερες συνεντεύξεις τους:

Δημοσιογράφος: Δεν έχετε βαρεθεί να μην σας παίρνει κανείς πλέον στα σοβαρά;
ΑΠ: Η βαρεμάρα είναι λειτούργημα στους Αέρα Πατέρα. Όταν συσσωρεύεται σε μεγάλες δόσεις ξεσπάει δημιουργικά αμέσως μετά, σε σημείο να αποκτάμε συγκρότημα εκεί που δεν είχαμε.
Δημοσιογράφος: Με ποια διαδικασία γράφετε ένα κομμάτι;

ΑΠ: Αυτός που γράφει στίχους και μουσική σε ένα κομμάτι ηχογραφεί, συνήθως στην κιθάρα ή το πιάνο, τις βάσεις, έχει την ευθύνη να βρει τους κατάλληλους "συνεργάτες" μουσικούς, το τραγουδάει κι έχει την ευθύνη της παραγωγής του. Μέθοδος "Πάρ'το πάνω σου", δηλαδή. Τώρα αν βαριέται - για να επανέλθουμε στην προηγούμενη ερώτηση - λειτουργούμε πυροσβεστικά, βάζουν κι άλλοι το χεράκι τους, κι αυτό έχει μεγάλη πλάκα.

Δημοσιογράφος: Έχουν σχέση οι πρόβες με τις ζωντανές εμφανίσεις σας;

ΑΠ: Το σύστημα που εφαρμόζουμε: Μοιράζουμε τα κομμάτια σε κασέτες ή cd. Τις ημέρες του live άλλοι κάνουν "πρόβα" μεταξύ τους, άλλοι κάνουν το τεστ του ήχου πριν από τη συναυλία και άλλοι παίζουν. Ή και όλοι μαζί. Δεν κάνουμε πρόβες, αφού δεν είμαστε συγκρότημα! Μάλιστα για τον λόγο αυτό δημιουργήσαμε κι ένα studio! Άρα δεν μας λείπει τίποτα.

Δημοσιογράφος: Έχετε ποτέ νιώσει απογοήτευση;

ΑΠ: Ποτέ. Κάτι μένει στον ουρανίσκο, πικρό ή γλυκό. Υπάρχουν και άλλοι Ακτιβιστές της Τέχνης, θέλουμε να τους συναντήσουμε αλλά εξαρτάται κυρίως από αυτούς. Προσπαθούμε να τους πείσουμε να μην κλείνονται στο γυάλινο κλουβί τους, να μην κρύβονται στη σιωπή. Κάποτε διοργανώναμε συναυλίες στις οποίες δεν εμφανιζόμασταν ή στέλναμε άλλους αντί για εμάς. Ξέρεις πόσες μπάντες βοηθήθηκαν έτσι;

Αλήθεια, αναρωτιέμαι … ήρθαν σήμερα;

Δημοσιογράφος: Υπάρχει τίποτε προετοιμασμένο στις συναυλίες που κάνετε;

ΑΠ: Ναι... γι’ αυτό όμως αρμόδιος να μιλήσει είναι ο προετοιμαστής μας. Εχουμε δυο προετοιμαστάς, οι οποίοι τα προετοιμάζουν όλα.

Ακόμη μια φορά αναρωτιέμαι … οι προετοιμαστές ήρθαν σήμερα;

Δημοσιογράφος: Υπάρχουν σταθερά μέλη στο γκρούπ, κάποιος πυρήνας που πλαισιώνεται και από άλλους μουσικούς;

ΑΠ: Όχι, δεν υπάρχουν σταθερά μέλη. Δηλαδή, εκτός από το Μιχάλη και το Τζίμη, που είναι από το 1988, οι υπόλοιποι... μπαινοβγαίνουν.

Δημοσιογράφος: Υπάρχει περίπτωση κάποια στιγμή οι «αέρα πατέρα» να είναι τελείως άλλοι από αυτούς που ξεκίνησαν;

ΑΠ: Μα είμαστε ήδη διαφορετικοί. Είχαμε ξεκινήσει ο Τζίμης, ο Ποιητής και ο Δημητριάδης, και στην πορεία ήρθαν και άλλα άτομα.

Αφού άκρη δεν έβγαζα, κι ένιωθα πως σπαταλούσα χρόνο στο τέλος κι ενέργεια ψάχνοντας στο διαδίκτυο τις συνεντεύξεις τους, αποφάσισα μια μέρα να καλέσω τον Τζίμη και να τον ρωτήσω. Μάλιστα χωρίς να τον προειδοποιήσω, τον γνωρίζω βλέπετε χρόνια, από τις ποιητικές βραδιές του Μανόλο, στα Εξάρχεια και στα σκαλιά του Μουσείου αρχές του ’80, αποφάσισα να ηχογραφήσω την μεταξύ μας συζήτηση, ώστε να μην ξεφύγει ούτε κεραία απ’ αυτά που ειπώθηκαν. Α, ήπιαμε κι αρκετό τσίπουρο ώστε να είναι λυμένες οι γλώσσες, κι ορίστε τι βγήκε απ’ αυτή την συζήτηση:

Εγώ: Πώς ξεκίνησαν οι “αέρα πατέρα”;

Τζίμης: Η ιστορία αρχίζει το 1985, κι έχει να κάνει με μια σειρά μυθικά πρόσωπα, μυθικά με την έννοια ότι ούτε έχουν ζήσει συνηθισμένη ζωή, ούτε είναι συνηθισμένοι άνθρωποι, φαντάσου ας πούμε, ο πιο συνηθισμένος απ’ αυτούς είμαι εγώ. Το 1985 λοιπόν συναντιέται ο Ποιητής με τον Κλούβιο στην Κέρκυρα, και ιδρύουν ένα πολιτιστικό σωματείο με τον τίτλο «η ωραία Κέρκυρα». Ο Κλούβιος σπουδάζει φιλόλογος, ο ποιητής είναι πιτσιρικάς ακόμα αλλά έχει μούσι, και ψάχνουν ένα βράδυ να βρουν ένα όνομα για το περιοδικό που θέλουν να βγάλουν, που θα έχει υπότιτλο «για το πτώμα του Στάλιν». Γύρω στα χαράματα λένε, δεν βγάζουμε έναν τίτλο έτσι «αέρα πατέρα», και λέει ο Κλούβιος αυτό θα βάλουμε «αέρα πατέρα». Η έκδοση του περιοδικού θα χρηματοδοτούσε το πολιτιστικό σωματείο «η ωραία Κέρκυρα», βγήκε ένα τευχάκι, δεν ξαναβγήκε μετά. Το ‘87 γνωρίζομαι με τον ποιητή, και το ‘88 λέμε να κάνουμε ένα συγκρότημα. Και απλώς το λέμε, δεν το κάνουμε. Το ’89 γίνεται ένα φεστιβάλ στη Μύκονο, που φιλοδοξεί να μαζέψει όλα τα γκρουπ της ανεξάρτητης σκηνής. Είχα κάνει συμφωνίες με ανθρώπους, με ακτοπλοϊκές εταιρείες, σε ένα μέρος ινδιάνικο στη βόρεια Μύκονο, όλα καλά, το μόνο λάθος ότι ήταν στη Μύκονο, και η Μύκονος δεν τα γουστάρει κάτι τέτοια. Ήταν δέκα ημέρες συναυλίες από τη δύση ως την ανατολή. Ένα βιντεάκι μας παιζόταν στο mtv για πολύ καιρό… Τον ίδιο καιρό είχαμε αφενός το χώρο μας και δρούσαμε σε μια κατάληψη καλοτεχνιτών στην 3η Σεπτεμβρίου, και αφετέρου με μουσικούς σε ένα Κέντρο Μουσικής Έρευνας που έχει ιδρύσει ο Ξενάκης και τώρα υπολειτουργεί.

Εγώ: Όλα αυτά το ’89. Ο ποιητής, που βρίσκεται τώρα;

Τζίμης: Ζει στην Πετρούπολη σήμερα, μπορείς να τον δεις στο YouTube να διαβάζει τον Ξεροπούπουλο. Έτσι, μαζεύτηκαν τότε γύρω μας καμιά σαρανταριά άτομα, ζωγράφοι, σκηνογράφοι, μουσικοί, χορευτές, σαλτιμπάγκοι. Αυτοσχεδιάζαμε, κάναμε μπλουζάκια, χάπενινγκ, κάτω από ένα τεράστιο αλεξίπτωτο, το όλο σκηνικό ήταν ένα καραβάνι χάπενινγκ… Εκεί στον 4ο όροφο της κατάληψης φτιάξαμε την ακαδημία «αέρα πατέρα», βγάζαμε το περιοδικό, γινόταν συζητήσεις και δημιουργικά πράγματα…όπως κάνουμε και τώρα με τον «Ορίζοντα».

Εγώ: Και το γκρούπ;

Τζίμης: Μια διαλυόταν, μια το ξαναφτιάχναμε. Αυτή την μπάντα τη διαλύσαμε και τη φτιάξαμε άπειρες φορές. Μετά, το ’94 πήγαμε στο Fix στην Πατησίων να κάνουμε μια συναυλία, και καταλήξαμε να κάνουμε ένα ολόκληρο δεκαήμερο, τότε που ο Παπαθεμελής έκλεινε μέσα τον κόσμο. Το ξεκινήσαμε δηλαδή αυτό το δεκαήμερο, και το κλείσαμε με συναυλία «αέρα πατέρα», και ενδιάμεσα γινόταν συζητήσεις, προβολές, πάρτι, εκθέσεις, θεατρικά, άλλα γκρουπ…

Εγώ: Αλλά ο πυρήνας του γκρουπ ήσουν εσύ κατά κύριο λόγο..

Τζίμης: Ναι, εγώ ήμουν ο κινητήρας, ο ποιητής ήταν τα καύσιμα…Έχω εκδώσει παλιά ένα βιβλίο με κείμενα του πριν χρόνια…θέλω να βρω μια ευκαιρία να το επανεκδώσω.

Εγώ: Και οι μουσικοί στην μπάντα εναλλάσσονται, έτσι;

Τζίμης: Υπάρχει ένας σταθερός πυρήνας, ο οποίος πλαισιώνεται από μια εξωτερική στοιβάδα από ηλεκτρόνια που περιφέρονται… Βέβαια και ο εσωτερικός πυρήνας υφίσταται μεταλλάξεις, ας πούμε ο κιθαρίστας μας είναι στους γιατρούς χωρίς σύνορα, άρα πολλές φορές λείπει, οπότε κάποιοι άλλοι αναπόφευκτα παίρνουν το ρόλο του..

Εγώ: Πως είναι το όνομα του κιθαρίστα;

Τζίμης: Ανδρέας Κουτέπας ή αλλιώς Εραστής…

Εγώ: Μ’ αρέσουν όλα αυτά τα παρατσούκλια…

Τζίμης: Ναι, Εραστής, Πύραυλος, Τετρακάναλος…

Εγώ: Τζίμη, Τι είναι η πραγματικότητα;

Τζίμης: Αυτό που εμφανίζεται ως πραγματικότητα, είναι ουσιαστικά ένα κατασκευασμένο σύστημα που μας περιορίζει…Την πραγματικότητα την φτιάχνουμε εμείς…

Για λόγους οικονομίας χρόνου η αποκαλυπτική αυτή συζήτηση πρέπει να σταματήσει εδώ. Ελπίζω να μου δοθεί κάποτε η ευκαιρία να βγει ολοκληρωμένη. Άλλωστε εδώ και ώρα, έχω έναν ενδόμυχο φόβο. Μήπως ενώ εγώ μιλώ, εκείνοι, οι «αέρα πατέρα» δηλαδή, την έχουν κοπανήσει. Για να δούμε θα απαντήσουν, αν τους φωνάξω όλους μαζί; Αέρα πατέρα είστε εδώ;

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ;

2009-07-04T13:09:00.033+03:00

Ανάπτυγμα του αινίγματος,
για τη συζήτηση στα πλαίσια
της έκθεσης:“Είναι αυτό τέχνη;”

Αίθουσα Συλλόγου Αρχαιολόγων (17/06/09)

1. Θυμάμαι ένα περιστατικό της νεότητας, και μ’ αυτό θα ήθελα ν’ αρχίσω αυτή την περιπλάνηση τη σχετική με την τέχνη. Μου φαίνεται τώρα σαν όνειρο, αφού βρισκόμουν ακόμη σε μια ηλικία που η ζωή ήταν ακόμη μπροστά μου, ένα ατέλειωτο και μακρύ μέλλον, δίχως τις αγωνίες που προστέθηκαν με τα χρόνια. Ήμουν για λίγες ημέρες στη Ρώμη, με φίλους καλούς, ατέλειωτες βόλτες, υπέροχες πλατείες και δρόμους, μυρωδιές του καφέ. Συνήθως περιφερόμαστε όλη μέρα, κι επιστρέφαμε κατάκοποι όταν είχε για τα καλά νυχτώσει για να ξαναβγούμε σε λίγο για κάποια νυχτερινή διασκέδαση. Εκείνη τη μέρα δεν είχα διάθεση να ακολουθήσω τη φίλη που επισκεπτόταν από το πρωί κάποια απ’ τα μουσεία της πόλης, ή μάλλον την συνόδευα μέχρι τον προορισμό της κάθε φορά, τον ήδη σημαδεμένο σ’ έναν τουριστικό οδηγό που κρατούσε στα χέρια, την άφηνα εκεί κι εγώ έμπαινα σε κάποιο καφέ ή περπατούσα χαζεύοντας την κίνηση, τα κτίρια, τις μαντόνες και τις κρήνες που μου αποκάλυπτε διαρκώς η αιώνια πόλη, περιμένοντάς την να βγεί για να συνεχίσουμε. Θυμάμαι λοιπόν σαν σε όνειρο πως στην Piazza del Popolo αισθάνθηκα ξαφνικά πως την είχα χάσει για ώρα. Είχε πει πως θα έβλεπε τις εκκλησίες που υπήρχαν στην πλατεία, όλες μουσεία, τις είχε πάρει στη σειρά ενώ εγώ έπινα ήδη τον δεύτερο ή τρίτο καφέ κοιτάζοντας απ’ τα τζάμια μήπως κι εμφανιστεί. Όμως καθυστερούσε, ήταν πια μεσημέρι και είχα αρχίσει να ανησυχώ και να εκνευρίζομαι κάπως. Δεν συμπαθούσα βλέπετε τα μουσεία, περισσότερο τότε και λιγότερο σήμερα, όμως, θέλοντας να καθησυχάσω την ανησυχία μου, αποφάσισα να μπω σε κάποια από τις εκκλησίες όντας σίγουρος πως θα επέλεγα την σωστή και θα έπεφτα πάνω της. Δεν μπήκα σε κάποια απ’ τις σχεδόν δίδυμες εκκλησίες, διάλεξα από διαίσθηση ίσως τη Santa Maria del Popolo, και είδα μπαίνοντας τα φρέσκο, τα βιτρό, το παρεκκλήσι του Ραφαήλου, τα γλυπτά του Bernini, δίχως στην πραγματικότητα όμως να ξέρω τι βλέπω, κι όσο δεν έβρισκα πουθενά τριγύρω τη φίλη, συναντήθηκα ξαφνικά για πρώτη μου φορά με τον Caravaggio. Κι έμεινα εκεί συγκλονισμένος για ώρα πολλή, σιωπηλός και ξεχνώντας τα πάντα, θαυμάζοντας απλώς τους δύο πίνακες, δίχως να ξέρω ακόμη τί σήμαινε το άλογο, ο δρόμος προς τη Δαμασκό, ή το κιαροσκούρο. Αισθάνθηκα θυμάμαι μια καταλυτική και πρωτόγνωρη ησυχία, κάποιου είδους πληρότητα, κι ένιωθα ήδη μέσα μου μια δική μου μεταστροφή.

2. Αυτό το στοιχείο του θαυμασμού που πολλές φορές αισθανόμαστε μπροστά σε ένα έργο τέχνης (1), αυτή η παράξενη γοητεία και ευχαρίστηση, που γίνεται αφορμή για συναισθήματα και σκέψεις, αυτή η συγκίνηση (συν και κίνηση, ταυτόχρονη κίνηση, ψυχική ταραχή ή διέγερση, η πρόκληση συναισθημάτων χαράς ή λύπης). Κι όμως, αυτή η συγκίνηση δε νομίζω πως είναι αρκετή για να ορίσει την τέχνη. Μα θα μπορούσε και μπορεί, και μας συμβαίνει συχνά κάτι τέτοιο από μια πληθώρα αιτιών όπως η επαφή μας με κάποιους δικούς μας ανθρώπους, με τη φύση, μια σκέψη ή μια άθελη μνήμη που ξαφνικά μας διατρέχει, ένα γεγονός που διαδραματίζεται μπροστά στα μάτια μας. Κι όμως, αυτή η ευχαρίστηση, αυτή η απόλαυση, δε νομίζω πως είναι ικανή από μόνη της για να περιγράψει ή να ορίσει την τέχνη. Δεν πρόκειται βέβαια για την απόλαυση που αισθάνεται κανείς όταν τρώει ένα καλό φαγητό ή όταν κολυμπά σε μια καλοκαιρινή θάλασσα. Ακόμη όμως κι αν αυτή την αισθητική απόλαυση την δούμε ως ευχαρίστηση ανιδιοτελή (2), ικανοποίηση που δεν κρύβει κάποιο συμφέρον, άνευ ορέξεως νου (3), σκέψη δηλαδή χωρίς επιθυμία, αίσθημα ή συμφιλίωση που γεννιέται μετά το τέλος της επιθυμίας (4), και πάλι δεν μου φαίνεται αρκετή για να ορίσει την τέχνη (5).

Η τέχνη από την άλλη μεριά δεν μπορεί να είναι απλώς κάτι χρήσιμο, κάτι χρηστικό, αν και ξεκίνησε ίσως έτσι. Για παράδειγμα η τελετουργική ζωγραφική, τα ζώα στους τοίχους των σπηλαίων της Αλταμίρας, που βοηθούσαν τον άνθρωπο κυνηγό θηραμάτων, ή η επίκληση της βροχής με το τραγούδι και το χορό από τους πρωτόγονους. Βαθμιαία και νωρίς η τέχνη απελευθερώθηκε απ’ αυτή τη χρηστικότητα.

Η τέχνη καθαυτή δεν είναι επιστήμη, αν και πολλές φορές την επικαλείται, αφού η επιστήμη τεκμηριώνει με αποδεικτικές διαδικασίες, ακόμη, δεν μπορεί να είναι απλώς και μόνο τεχνική (6) αν και η τεχνική της χρειάζεται ίσως, αν και τα έργα τέχνης εμπεριέχουν την δική του τεχνική το καθένα. Η τέχνη καθαυτή δεν είναι τεχνολογία, ακόμη και όταν τη χρησιμοποιεί επιτυχημένα ή όχι. Για παράδειγμα η φωτογραφία μπορεί να είναι τέχνη, και είναι κάποιες φορές ορισμένες φωτογραφίες έργα τέχνης παρά τον μηχανικό τρόπο παραγωγής τους, όμως κάθε φωτογραφία δεν είναι απαραίτητα και τέχνη, όπως οι τουριστικές ή οικογενειακές φωτογραφίες, όπου εκεί έχουμε απλώς κάποιο είδος μίμησης, αναπαράστασης ή ανασύστασης, λιγότερο ή περισσότερο επιδέξια, στιγμών της πραγματικότητας.

Δεν νομίζω πως η τέχνη είναι απλώς διασκέδαση, εντύπωση ή εντυπωσιασμός ή φαινομενικότητα, αφού κρύβει πάντα ένα βάθος, κι αυτό το βαθύτερο, είναι που μας συγκινεί και μας συνεπαίρνει. Ακόμη, καθετί που αυτοαποκαλείται έτσι, όπως τα αποτυχημένα έργα τέχνης, ή τα έργα της βιομηχανίας του θεάματος, δεν είναι τέχνη.

3. Τέχνη, απ’ το ρήμα τίκτω, γεννώ, δημιουργώ με τις σκέψεις μου, δίνω μορφή, υλοποιώ, “art” από το λατινικό “ars” που σημαίνει διακανονίζω διευθετώ. Τέχνη, που ως όρος γενικά σημαίνει την ικανότητα του ανθρώπου να δημιουργεί, να παράγει κάτι, τη δεξιότητα στην εργασία, την μαστοριά και την εμπειρία, την επαγγελματική ικανότητα, το τέχνασμα, το επινόημα, την έκφραση του δημιουργού που προκαλεί συγκίνηση σε άλλους, τις καλές τέχνες, τη μουσική, τη λογοτεχνία, την δημιουργία έργων που απευθύνονται στην ευαισθησία, τον πνευματικό και ψυχικό κόσμο του ανθρώπου.

Ο Πλάτων λέει δια στόματος Σωκράτη πως τέχνη είναι η έξις νου (7), η κατοχή πνεύματος, πως η έμπνευση είναι μια θεία μανία, μια τρέλα που καθιστά τους ποιητές έκφρονες και ένθεους (8), πως αποκαλούμε ποίηση (δημιουργία) αυτό που οδηγεί κάτι από το μη ον στο όν (9). Ακόμη, στην Πολιτεία, αναφέρει πως η τέχνη είναι ‘μίμησις μιμήσεως’, αφού η πραγματικότητα που αντιγράφει η τέχνη, είναι γι αυτόν και κείνη ένα αντίγραφο ενός άλλου, νοητού κόσμου. Ο Αριστοτέλης αργότερα, διαχωρίζοντας την επιστήμη και την τέχνη, θα πει πως ο κάτοχος μιας επιστημονικής γνώσης για κάτι, γνωρίζει σε τι συνίσταται καθώς και τις αιτίες για τις οποία υπάρχει αυτό το κάτι, ενώ αντίθετα, ο κάτοχος μιας τέχνης μπορεί να δημιουργήσει αυτό το κάτι χωρίς να γνωρίζει επακριβώς τις αρχές βάσει των οποίων επιτυγχάνει το σκοπό του. Ας αναφέρω εδώ τον ορισμό του Αριστοτέλη για την τραγωδία (10): Τραγωδία είναι μίμηση πράξεως σοβαρής και ολοκληρωμένης, η οποία έχει μέγεθος, δια λόγου ηδυσμένου (11), ωραιοποιημένου, μελοποιημένου, με χωριστά το κάθε είδος ηδύσματος στα διάφορα μέρη, και διεξαγόμενη με δράση κι όχι απλή απαγγελία, πετυχαίνοντας με την μεσολάβηση των συναισθημάτων, του οίκτου και του φόβου, την κάθαρση απ’ αυτά τα πάθη. Κάθαρση λοιπόν, ο τελικός σκοπός της τραγωδίας, ο καθαρμός, ο εξαγνισμός από τέτοιου είδους παθήματα, η αποβολή των κακών θυμικών παρορμήσεων, όχι ασφαλώς μόνο για τα δρώντα επί σκηνής πρόσωπα αλλά για τους θεατές που συν-παθαίνουν και συν-πονούν μαζί με τους ήρωες και τα πρόσωπα του έργου.
Τέχνη είναι, θα πουν οι υπαρξιστές, μια συνοπτική στιγμή της αιωνιότητας, που κρύβει μέσα της το νόημα και την περιπέτεια της ανθρώπινης ύπαρξης, οι καλές τέχνες είναι αποτέλεσμα ιδιοφυούς πνεύματος θα πει ο Καντ, και η ιδιοφυία αυτή δημιουργεί το έργο σαν άλλη φύση, δίχως τις περισσότερες φορές να ξέρει ή να μπορεί να δικαιολογήσει το γιατί ή το πώς το έκανε. Με την τέχνη πραγματοποιείται μια αποκάλυψη του είναι, θα πει ο Χάιντεγκερ, δεν είναι απλώς αντανάκλαση της πραγματικότητας αλλά η ίδια η πραγματικότητα θα πει ο Αντόρνο. Τέχνη θα πει ο Φρόιντ, είναι ο εξευγενισμός της λίμπιντο, και έργο τέχνης είναι η ικανοποίηση των απωθημένων ορμών του καλλιτέχνη στη φαντασία του, τέχνη θα πει ο Άντλερ, είναι μια μορφή αναπλήρωσης και υπεραναπλήρωσης ψυχικού πόνου και αισθημάτων στέρησης. Από τον Γκυ Ντεμπορ το τέλος της τέχνης τοποθετείται ήδη στη δεκαετία του 30, με τον εκφυλισμό του Σουρεαλισμού, αφού τέχνη και πολιτική απορροφήθηκαν αμφότερες από το θέαμα, και τον φετιχισμό του εμπορεύματος (12). Νομίζουμε πως τα εξαντλήσαμε όλα αν είπαμε ή αν νομίσαμε πως βρήκαμε έναν ορισμό; Μας είναι αρκετά, τί θα κρατήσουμε από όλα αυτά; “Άλλο το θαύμα κι άλλο το πυροτέχνημα”, για να θυμηθώ εδώ μια φράση ενός αγαπημένου ποιητή, του Τάκη Σινόπουλου.

4. Η τέχνη είναι, αλλά και ήταν πάντα, άρρηκτα συνδεδεμένη με την κοινωνία. Και ίσως να ήταν πιο άμεσα κοινωνική στο ξεκίνημά της, απ’ ότι στην πορεία της. Η μετάβαση από την παραδοσιακή στη μοντέρνα τέχνη δεν χαρακτηρίζεται μόνο σαν αποδέσμευση του αισθητικού στοιχείου από τα θρησκευτικά και μυθολογικά μέχρι τότε πλαίσια αλλά και ως η αρχή για την αυτονομία της τέχνης. Βέβαια αυτός ο διπλός χαρακτήρας της τέχνης, το ότι από τη μια αποτελεί κοινωνικό γεγονός και από την άλλη διεκδικεί την αυτονομία της, δημιουργεί θέματα, αφού αυτοί οι δύο χαρακτήρες της δεν είναι ουδέτεροι και αδιάφοροι μεταξύ τους, έτσι, άλλες φορές εκδηλώνεται εξάρτηση και άλλες αντιπαράθεση και σύγκρουση μεταξύ τους. Όμως, ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης δεν μπορεί παρά να είναι κριτικός, να θέτει τα ερωτήματα, και όχι απαραίτητα να είναι μια φανερωμένη, μια στρατευμένη θέση.

Λέμε πως ο δημιουργός διακατέχεται από έμπνευση (inspiratio), από κάποιου είδους εσωτερική εμπειρία, έκσταση, ιερή μανία, μια κατάσταση αποστασιοποίησης απ’ τον ίδιο τον εαυτό του, και οδηγείται προς την πράξη της δημιουργίας. Έτσι με κόπο και πόνο, με σκληρή δουλειά και αφοσίωση, ή και δίχως αυτά για να θυμηθούμε και κάποιους μεγάλους καλλιτέχνες που συνέθεταν με καταπληκτική ευκολία, έπιαναν το θέμα σε μια μαγική στιγμή, την ώρα ας πούμε που έπαιζαν μπιλιάρδο, κι ήταν υπόθεση απλή μετά να το μεταγράψουν σε ένα κομμάτι χαρτί, για να έχουμε σήμερα και να λέμε για μια καταπληκτική μουσική συμφωνία. Όμως, παρά τις απορίες που μας δημιουργούνται, σχετικά με το πώς, τον τρόπο δηλαδή που ο καλλιτέχνης φτάνει στο στόχο του, δηλαδή είτε πρόκειται για ανάλαφρη πράξη ευχαρίστησης είτε για βασανιστική εμπειρία, ακόμη κι αν κάποιοι νομίζουν πως είναι κάποιου είδους μυστικό που δεν λέγεται, μια συνταγή δηλαδή που άπαξ και την γνωρίζεις αυτόματα έγινες καλλιτέχνης, το σίγουρο είναι πως όταν έχουμε μπροστά μας ένα έργο τέχνης, ένας καινούργιος κόσμος έχει αναδυθεί, κάτι που μέχρι πρότινος δεν υπήρχε, παρά στο κεφάλι μόνο και στη φαντασία του καλλιτέχνη, έχει αποκτήσει συγκεκριμένη μορφή, λες κι έχει γίνει κάποιο είδος μετάφρασης απ’ το άυλο στο υλικό, ένα πέρασμα απ’ το μη ον στο ον, απ’ τον κόσμο του πνεύματος στον κόσμο των αισθήσεων, από το όραμα στην πραγματικότητα. Έτσι, ο επισκέπτης σήμερα του Λούβρου μπορεί να δει την ημίγυμνη Αφροδίτη της Μήλου, έστω και δίχως χέρια αφού λέγεται πως έσπασαν κατά τη μεταφορά, ή να δει τα γλυπτά απ’ τις μετώπες του Παρθενώνα που ακόμη μας τα επιστρέφει το Βρετανικό μουσείο, ν’ ακούσει μια συμφωνία του Mozart ή του μια σονάτα του Μπετόβεν, να σκύψει πάνω στο βιβλίο του Προύστ και το χαμένο του χρόνο και να χαθεί μαζί του, να μπει στον ιδιαίτερο και μοναδικό κόσμο του Κάφκα, κάθε φορά σ’ έναν καινούργιο, σ’ ένα κόσμο που δεν είχε ξαναβρεθεί και που μόνο το έργο τέχνης ξέρει και μπορεί να τον θέτει.

Πρόκειται για κάποιου είδους διαμεσολάβηση, για την παρέμβαση ενός τρίτου ενδιάμεσου στοιχείου, ανάμεσα στον καλλιτέχνη και τον θεατή ή τον αναγνώστη, κι αυτό το τρίτο στοιχείο, το έργο τέχνης εν προκειμένω, είναι αυτό που βοηθά στον διάλογο και την επικοινωνία των μερών. Έτσι, ο επικοινωνών με το έργο, θα υποστεί ακριβώς μέσα του την αντίστροφη διεργασία απ’ αυτή του καλλιτέχνη, απ’ το υλικό, τη κατασκευή και τη συγκεκριμένη μορφή, θα οδηγηθεί στο πνευματικό και το στοχασμό. Αυτή η διαμεσολάβηση έχει να κάνει και με την παιδεία του ίδιου του θεατή, με το αν αυτός έχει ανεπτυγμένες αισθήσεις, κριτική σκέψη και γούστο, αυτό που λέμε καλλιέργεια κι εκλεπτυσμένη αισθητική. Από την άλλη μεριά θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως τα περισσότερα πράγματα λειτουργούν ως διαμεσολαβήσεις, οι ίδιες οι αισθήσεις μας, ο λόγος, τα αντικείμενα, τα έργα τέχνης. Έτσι, παρόλο που η έννοια φαίνεται πως μπορεί να χωρά περισσότερα, θα ήταν ίσως χρήσιμο να διακρίνουμε βαθμούς διαμεσολάβησης. Οι αισθήσεις μας για παράδειγμα λειτουργούν λιγότερο ως διαμεσολαβήσεις από το διάβασμα ενός βιβλίου, ή το άκουσμα ένα μουσικού cd, ο χορός και το θέατρο, ως ζωντανές τέχνες λειτουργούν λιγότερο ως διαμεσολαβήσεις απ’ ότι η τηλεόραση ή το virtual της εποχής μας, ο τύπος ή το ραδιόφωνο, αφού απαιτούν περισσότερη φαντασία, λειτουργούν λιγότερο ως διαμεσολαβήσεις απ’ ότι η τηλεόραση, η μουσική που παίζουν κάποιοι φίλοι στο σπίτι μας λιγότερο απ’ τη μουσική που ακούμε σε μια αίθουσα αναμονής, ή σε μια μαζική συναυλία. Ύστερα, το να λες σήμερα πως η τέχνη έχει εμπορευματοποιηθεί δεν είναι διαφορετικό από το να λες ότι εδώ υφίσταται μια διαμεσολάβηση, ένα ενδιάμεσο που δημιουργεί κάποιου είδους χάσμα, μια αποξένωση. Ακόμη, η τάση που υπάρχει διάχυτη ως μόδα και ευκολία στην εποχή μας σχετικά με την χρησιμοποίηση υψηλής τεχνολογίας, δεν μπορεί παρά να αντανακλά και στην τέχνη, και να φτάνουμε σε όλο και πιο ακραίες μορφές διαμεσολάβησης με ταυτόχρονη απομάκρυνση από την άμεση εμπειρία, έτσι ώστε να διευρύνεται το χάσμα μεταξύ του δημιουργού, του έργου του, και του “καταναλωτή” (όπως τον θέλει η εποχή), με αποτέλεσμα το μεγάλωμα της απόστασης και του βαθμού αποξένωσης. Ας μη ξεχνάμε, οι πρωτογενείς αισθήσεις, το αυτοσχέδιο παιγνίδι των παιδιών δίχως πολλές φορές την ανάγκη για αντικείμενα παιγνίδια, το ίδιο μας το σώμα, το λιγότερο διαμεσολαβημένο απ’ όλα, η ίδια ανθρώπινη επαφή και η αμεσότητα των αισθήσεών μας, μπορεί να είναι ο αντίποδας στις όλο και πιο σύνθετες διαμεσολαβήσεις και τον virtual κόσμο που κάποιοι υπόσχονται σήμερα.

5. Είπα μόλις για τα παιδιά, και, καθώς αναζητώ ασφαλή κριτήρια για το τι είναι το έργο τέχνης, σκέπτομαι τη ζωγραφική των παιδιών, το πόσο ιδιαίτερη το πόσο εξαιρετική είναι συνήθως, αφού είναι πράγματι αυθεντική, αληθινή, άμεση και ειλικρινής και ταυτόχρονα αφελής, και στοχαστική και επαναστατική μέσα στην απλότητά της, με την έννοια ότι αμφισβητεί πρωτογενώς την αρχή της πραγματικότητας. Την αμφισβητεί βέβαια γιατί δεν την ξέρει, γιατί την αγνοεί, γιατί δεν της δίνει ακόμη σημασία. Έτσι και στην τέχνη, η παιδική απλότητα και η στοχαστικότητα πάνε καμιά φορά μαζί, δείτε τη ζωγραφική του Μιρό, του Ματίς, δείτε τον δικό μας το Θεόφιλο. Ναι, η τέχνη επιζητεί την απλότητα, την καθαρότητα, την ευθύτητα και την ειλικρίνεια της ματιάς, επιζητεί την ευαισθησία, τα πιο πηγαία, τα πιο βαθιά, τα πιο κρυφά μας συναισθήματα, επιζητεί την αυθεντικότητα του παιδιού, επιζητεί την αλήθεια, την προσωπική έστω αλήθεια του καλλιτέχνη. Έχει έτσι το έργο τέχνης ανάγκη από τη δύναμη της έκφρασης, αλλά και από την εσωτερική συνοχή των αρθρώσεων και των μερών, ώστε να μπορεί να αρθρώσει και να στηρίξει αυτόν τον εντελώς δικό του κόσμο που θέλει να επαγγέλλεται, προϋποθέτει πνεύμα και γούστο, αλλά προπάντων προϋποθέτει σκοπό, αφού δεν είναι από μόνο του σκοπός παρά μόνο το μέσο, προϋποθέτει λοιπόν και έχει ως βασικό κριτήριο το νόημα (13), τις σημασίες, τα νοήματα νοημάτων. Και τι είναι ένα νόημα, τι είναι μια σημασία; Σημαίνω, παρέχω σημεία, φανερώνω με τη βοήθεια σημείων, εξηγώ, ερμηνεύω. Μια αόριστη δέσμη ατελείωτων ερμηνειών, αφού καμιά σημασία δεν μπορεί να είναι κλειστή, μια δέσμη παραπομπών σε κάποιο άλλο πράγμα απ’ αυτό που έχει ειπωθεί άμεσα (14). Κι αυτή η σημασία άραγε, αυτό το νόημα για ποιόν, αν όχι για τον ίδιο τον άνθρωπο; Η τέχνη πρέπει να βοηθά τον άνθρωπο, στην κατανόηση του εαυτού του, στην κατανόηση του κόσμου, να συντελεί στην πνευματική του ανύψωση. Να τον κάνει, σε κάθε επαφή που θα έχει μαζί της, είτε είναι δημιουργός είτε είναι θεατής, να αισθάνεται περισσότερο άνθρωπος, να πλησιάζει περισσότερο την πνευματική του ουσία.

Θα ήθελα εδώ να αναφερθώ στην άποψη πως “το έργο τέχνης δεν γεννά απλώς έναν εντελώς δικό του κόσμο, αλλά παρουσιάζει και παρουσιάζεται, είναι το χάος, το απύθμενο, η άβυσσος, χωρίς συμβολισμό και χωρίς αλληγορία” (15). Αν το δεχτώ, αυτό το χάος και το απύθμενο απ’ το οποίο και πάνω στο οποίο στήνει ο καλλιτέχνης το έργο του, μπορώ να σκεφτώ πως πρόκειται για το προσωπικό του χάος, αυτό που η ψυχολογία αποκαλεί ασυνείδητο. Εδώ ο καλλιτέχνης θα στήσει, θα ορθώσει κάποια μορφή, πάνω στο δικό του πουθενά θα φτιάξει έναν δικό του κόσμο. Και χτίζω σημαίνει πρώτα έχω φανταστεί κι ύστερα πιάνω τα υλικά, τις τεχνικές, κρύβω ξεκρύβω διορθώνω, δημιουργώ μια μορφή, έχοντας ενδεχομένως χρησιμοποιήσει και συμβολισμούς και αλληγορίες. Το πρωτογενές αυτό προσωπικό χάος του καλλιτέχνη μπορεί να είναι η πηγή απ’ όπου αντλεί, αλλά μέχρι να το φέρει στο φως δεν είναι ακόμη έργο τέχνης. Ακόμη όμως κι αυτό δεν φαίνεται να είναι αρκετό από μόνο του για να δώσει ένα έργο τέχνης. Έτσι θα κινδυνεύαμε να πέσουμε στην παγίδα να πάρουμε τα αίτια ως αποτελέσματα, και να ασπαστούμε την άποψη κάποιων σημαντικών βέβαια όπως αναφέραμε ήδη από τον χώρο της ψυχολογίας, πως το έργο τέχνης είναι απλώς ορμές απωθημένες και ψυχικές αναπληρώσεις. Βέβαια, το πόσο σημαντικό είναι το ασυνείδητο στη δημιουργία, το πόσο ανοιχτή πρέπει να είναι η δίοδος προς το ασυνείδητο μου φαίνεται αυτονόητο, όμως ακόμη μια φορά δεν οδηγεί απαραίτητα σε έργα τέχνης. Μπορεί βέβαια να δρα θεραπευτικά για τον ίδιο τον καλλιτέχνη κι αυτό δεν είναι και λίγο. Όμως από δω προκύπτει το στοιχείο της αυθεντικότητας και της ειλικρίνειας, αυτή η επικοινωνία του καλλιτέχνη με το βαθύτερο είναι του, είναι πηγή, που μαζί με την εμπειρία της ζωής που διαθέτει, αποτελούν εκ των ουκ άνευ στοιχεία και παράγοντες που μπορεί να μας οδηγήσουν στο έργο τέχνης. Τώρα αν το αποτέλεσμα αυτής της διεργασία αγγίζει και άλλους αυτό είναι ένα άλλο θέμα γεμάτο πάλι προβλήματα. Γιατί ενώ όλοι μας έχουμε προσωπικές ερωτικές ιστορίες και μάλιστα δεν αμφιβάλω ενδιαφέρουσες όταν αυτές καταγραφούν δεν θα δώσουν απαραίτητα Ρωμαίους και Ιουλιέτες. Έτσι, εάν η ανάσυρση εκείνων των προσωπικών στοιχείων του καλλιτέχνη στην επιφάνεια, μνήμες, προσωπικά βιώματα, σκέψεις και εμπειρίες, είναι ταυτόχρονα και στοιχεία της ίδιας της ανθρώπινης φύσης, κι αν όντως εκείνος έχει τη δύναμη να τα φέρει στον αφρό και να τα κοινωνήσει, ε τότε κάποιους θ’ αγγίξουν. Εκείνη τη στιγμή ή στο μέλλον, σημασία δεν έχει, αφού ο χρόνος δεν παίζει ρόλο, ο χρόνος στην τέχνη είναι, με κάποιο παράξενο και συνάμα μαγικό τρόπο, αιώνιος. Γι αυτό ακριβώς και θα έλεγα σε έναν νέο καλλιτέχνη πως ο πήχης, οι συγκρίσεις, το προς τα πού θέλει να φτάσει δεν έχουν και μεγάλη σχέση με το μικρό διάστημα της ζωής του, ή με το τι συμβαίνει γύρω του και στην εποχή του. Θα ήταν νομίζω χρήσιμο, και θέλω σήμερα να το πω χαιρετίζοντας όλα αυτά τα νέα παιδιά που πήραν μέρος σ’ αυτή την έκθεση με το δύσκολο ομολογουμένως θέμα, να είναι πάντα αυθεντικοί στην άσκηση της τέχνης τους, όχι όμως αφελείς, όχι ανυποψίαστοι. Κι ακόμη, πως η βάσανος που θα πρέπει να υποβάλλουν τον εαυτό τους, αν πράγματι θέλουν να κάνουν κάτι σ’ αυτό το πεδίο που χάριν ευκολίας αποκαλούμε τέχνη, δεν θα πρέπει να είναι μικρή, αφού θα στην πραγματικότητα και κάθε στιγμή αναμετρούνται με τους μεγάλους, τους τεράστιους ογκόλιθους της τέχνης τους, εκείνους τους καλλιτέχνες που ξέφυγαν και βγήκαν έξω απ’ το χρόνο και όχι βέβαια με τα υποπροϊόντα της εποχής τους ή της βιομηχανίας του θεάματος.

6. Αναρωτηθείτε, πόσες φορές σας έτυχε να βγείτε από μια κινηματογραφική ταινία που είδατε και να είστε ακόμη μέσα σ’ αυτή, πόσες φορές διαβάσατε ένα βιβλίο, και νιώσατε πράγματι να ζείτε κι εσείς μέσα στον κόσμο που σας άνοιξε, σκεφτείτε, πόσες φορές αισθανθήκατε πως κάτι συνέβη εντός σας με αφορμή την επαφή σας με ένα έργο τέχνης, πόσες φορές, εξ αιτίας μιας τέτοιας επαφής, αισθανθήκατε πως βρήκατε επιτέλους τη δύναμη να τραβήξετε μια απ’ τις κουρτίνες που επιμελώς σας έκρυβαν απ’ τον εαυτό σας ή απ’ τον πραγματικό κόσμο. Αν, έστω και λίγες φορές σας έτυχε κάτι τέτοιο, είμαι σίγουρος πως καταλαβαίνεται γιατί σας μιλώ. Γιατί βέβαια, είναι και η εποχή που ζούμε που όχι μόνο δεν βοηθά αλλά δρα επιζήμια για την τέχνη, αφού τη θέλει εύπεπτη, αλλοτριωμένη, φετιχοποιημένο εμπόρευμα, αφού πρώτα την έχει ισοπεδώσει (16), την πλασάρει μετά ως διασκέδαση, ως χαλάρωση, δίχως νοήματα, με στρεβλές σημασίες. Η σύγχρονη τέχνη, αυτή της μετά το μετα-μοντέρνο εποχής, που θα την αποκαλέσω εδώ χαριτολογώντας ultra μοντέρνα, άλλωστε οι όροι δεν έχουν σημασία, από τη στιγμή που εμείς ορίζουμε και συμφωνούμε πάνω στα νοήματα και τις σημασίες, πόσο μάλλον εδώ που αναφερόμαστε σε προσδιορισμούς που ετεροκαθορίζονται, μετά το μοντέρνο, μετά από κάτι και πάντα σε σχέση με αυτό το κάτι που λέγαμε μοντέρνο, που είχε συμβεί σε μια περίοδο 200 περίπου χρόνων (17), και που αλλοίμονο δίχως αυτό αδυνατούμε να δώσουμε όνομα, να περιγράψουμε την εποχή μας. Ιδού μερικά από τα στοιχεία αυτής της αποκαλούμενης, ας το πω ελληνικά αυτή τη φορά, υπερ-νεωτερικής εποχής: παρακμή της πνευματικής δημιουργίας, σχολιασμός και ερμηνείες ερμηνειών παλαιότερων κειμένων και της ιστορίας, μέχρι ξεχαρβαλώματος, κολάζ μεμονωμένων θραυσμάτων από το παρελθόν, κονιορτοποίηση κάθε ιδεολογίας, ατομισμός, τυφλή υποταγή σε μια ανεξέλεγκτη και καλπάζουσα τεχνολογία, απολιτικοποίηση, κομφορμισμός, δουλική και πιστή αντανάκλαση των τάσεων που επικρατούν. Σκεφτείτε λοιπόν την αδυναμία της εποχής μας, σκεφτείτε πως κι αυτές οι λέξεις που αναφέραμε απόψε, η φαντασία, η δημιουργία, η τέχνη, έχουν ήδη γίνει διαφημιστικά σλόγκαν και έχουν χάσει προ πολλού το νόημά τους (18), έχει επισυμβεί δηλαδή, αυτό που είχαμε ξαναπεί όταν μιλάγαμε για τη γλώσσα της διαφήμισης, το φαινόμενο της επανοικοιοποίησης (recuperation). Δείτε τη σειρά, αυτή τη φριχτή ακολουθία, πρώτα η γλωσσική κατάχρηση, η εξάντληση και η τεχνητή φθορά λέξεων εννοιών και νοημάτων, και στη συνέχεια, με άλλοθι την κρίση του νοήματος και την εξαφάνιση των σημασιών, που εμείς βέβαια προκαλέσαμε, τον επαναπροσδιορισμό τους, την εκ νέου νοηματοδότηση. Βέβαια κρίση, δεν σημαίνει απαραίτητα θάνατος και τέλος, σημαίνει ακόμη και ίαση και νέο ξεκίνημα και στροφή και καινούργιες αποφάσεις.-

(Σ.Π. 17/06/09)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

(1) Όπου στη συνέχεια αναφέρω τέχνη ή έργο τέχνης θα εννοώ τέχνη σημαντική και έργο τέχνης σημαντικό χωρίς να χρησιμοποιώ κανέναν πρόσθετο προσδιορισμό.
(2) Kant, Critique de la faculte de juger, 1790.
(3) Αριστοτέλης Πολιτικά 1287α, 30-32.
(4) Κορνήλιος Καστοριάδης, Παράθυρο στο χάος, 2004.
(5) Καμιά λέξη, κανένα όνομα και κανένας ορισμός δεν έχει απόλυτη σημασία, το νόημα πρέπει να προσδιορίζεται κάθε φορά για να μπορούμε να συζητάμε. Ύστερα δίνοντας έναν ορισμό δεν ξεμπλέξαμε απαραίτητα.
(6) Τεχνική: το σύνολο των κανόνων που διέπουν την κατασκευή ενός έργου.
(7) Πλάτων, Κρατύλος, 414β.
(8) Πλάτων, Ιων, 533-534.
(9) Πλάτων, Συμπόσιο, 250 α,β 12-13.
(10) Αριστοτέλης, Περί Ποιητικής, 1449b, 24-28.
(11) Ηδυσμένου, ο όρος είναι της μαγειρικής και σημαίνει καρυκευμένου, και εννοεί εδώ μελοποιημένου. Ακόμη στη Ρητορική (1406α 19), θα διαφοροποιήσει το ήδυσμα απ’ το έδεσμα, ηδύσματα είναι η μουσική, ο ρυθμός, τα φραστικά στολίδια, είναι η σάλτσα που κάνει νοστιμότερο το περιεχόμενο.
(12) Φετιχισμός: Η πίστη ότι ορισμένα αντικείμενα, τα φετίχ, διαθέτουν μαγική-υπερφυσική ισχύ. Εισηγητής του όρου ήταν ο ολλανδός Β. Μπόσμαν στις αρχές του 18ου αϊ. Φετιχισμός του εμπορεύματος (Commodity Fetishism): Έννοια του μαρξισμού, που υιοθετήθηκε και από άλλα ρεύματα της φιλοσοφίας και της κοινωνικής θεωρίας. Υποδηλώνει το γεγονός της κυριαρχίας των πραγμάτων-προϊόντων της εργασίας πάνω στους ανθρώπους και την απόδοση σε αυτά υπερφυσικών - μυστηριωδών ιδιοτήτων, λόγω της πραγμοποίησης των ανθρώπων και των κοινωνικών σχέσεων και της προσωποποίησης των πραγμάτων, σε συνθήκες κυριαρχίας των εμπορευματικών και χρηματικών σχέσεων. Σε αυτές τις συνθήκες, η αμεσότητα του κάθε πράγματος (εμπορεύματος) προβάλλει, κατά τον Μαρξ, ως "αισθητή υπεραισθητή", ως ουσιώδης αμεσότητα, η ουσία εκλαμβάνεται ως άμεσα υφιστάμενη και όχι ως υπάρχουσα μέσω της εσωτερικής ενότητας αυτών των πραγμάτων, μέσω της κοινής γενεσιουργού υπόστασης τους (της εργασίας).
(13) Νοείν ουκ εστίν άνευ φαντασίας, λέει ο Αριστοτέλης (Περί μνήμης 449b), δεν γίνεται τέχνη και δημιουργία δίχως τη φαντασία όπως είπαμε ήδη, πρέπει ο καλλιτέχνης κάτι να έχει σκεφτεί, κάτι να έχει φανταστεί πριν ακόμη ξεκινήσει να υλοποιήσει το έργο του.
(14) Κορνήλιος Καστοριάδης, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας.
(15) Κορνήλιος Καστοριάδης, Παράθυρο στο χάος, 2004
(16) Η λέξη ισοπέδωση μου δίνει την ευκαιρία να αναφερθώ σε ένα οικιστικό φαινόμενο που το έχουμε ζήσει κατά κόρον την τελευταία τουλάχιστον δεκαετία στην Αθήνα, αντίστοιχα και στις άλλες μεγάλες πόλεις της ελληνικής επαρχίας. Με πρόφαση πάντα τον πολιτισμό και την τέχνη, εμφανίζονται και τα παραπροϊόντα της, όπως για παράδειγμα το λεγόμενο “ReMap ΚΜ” που κατά τους διοργανωτές του “αποτελεί ένα πολύπλευρο καλλιτεχνικό πρόγραμμα που λειτουργεί παράλληλα με την Μπιενάλε της Αθήνας στην περιοχή Κεραμικού και Μεταξουργείου της Αθήνας, με ένα πυκνό πρόγραμμα καλλιτεχνικών γεγονότων και δράσεων, το οποίο έχει στόχο να αναδείξει την περιοχή σε ένα διεθνές κέντρο παραγωγής και προβολής της σύγχρονης τέχνης”. Οι νεόπτωχοι, οι μετανάστες, οι μικροί επαγγελματίες, οι κάτοικοι της περιοχής, αν δεν διωχθούν με τη βία θα διωχθούν με το γάντι από την ίδια την οικονομική αναβάθμιση που ετοιμάζεται, με αποτέλεσμα την ισοπέδωση και την
μεταμόρφωση του χαρακτήρα της περιοχής σύμφωνα με τα καινούργια δεδομένα και αξίες. Το ίδιο δεν έγινε στου Ψυρρή, το ίδιο δεν ετοιμάζεται στο Βοτανικό με τα καινούργια Mall; Ευτυχώς υπήρξαν και υπάρχουν ακόμη φωνές, (δείτε σχετικό άρθρο της Ελένης Τζιρτζιλάκη, “Το ReMap ΚΜ και ο εκτοπισμός των κατοίκων στην περιοχή Κεραμικός Μεταξουργείο”, http://networknomadicarchitecture.blogspot.com/2007/11/remap-km.html).
(17) Δύο βασικά στοιχεία μπορούν να καθορίσουν την εποχή του μοντέρνου (1750-1950), το ένα είναι η βιομηχανική επανάσταση, η έκρηξη της τεχνολογίας και η ορθολογική κυριαρχία, το δεύτερο είναι η διάθεση και οι ρήξεις που έγιναν μέσα σ’ αυτό το χρονικό διάστημα για την ατομική και την κοινωνική αυτονομία.
(18) Βλέπουμε και διαβάζουμε συχνά σήμερα φράσεις όπως: τέχνη και μόδα, τέχνη και διασκέδαση, τέχνη και αθλητισμός, τέχνη και τεχνολογία, πολιτισμός και αθλητισμός, έχουμε κι ένα υπουργείο μάλιστα τέτοιο. Σκεφτείτε απλώς πόσο ισοπεδωτικά μπορεί να λειτουργήσει εδώ ο συμπλεκτικός σύνδεσμος ‘και’, δείτε πόσο αθώα προσπαθεί να συμπλέξει στις προηγούμενες φράσεις λέξεις και έννοιες που δεν έχουν καμιά σχέση μεταξύ τους. Γιατί άραγε, αν όχι για τη φθορά των λέξεων αυτών και των νοημάτων;

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ; (ΑΙΝΙΓΜΑ ΓΙΑ ΜΙΚΡΟΥΣ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΟΥΣ)

2009-06-15T21:29:00.016+03:00

Προσχέδιο για συζήτηση.
Στα πλαίσια της έκθεσης:
“Είναι αυτό τέχνη;”

Τί είναι αυτό, που τώρα μπρος στα μάτια μου είναι, που μέχρι πρότινος δεν ήταν και ούτε θα μπορούσε να είναι δίχως τη φαντασία, δίχως ταλέντο και χάρη, δίχως πόνο και μόχθο, όχι για έναν εαυτό που αυτιστικά αυτίζει, αλλά για τον άνθρωπο και τ’ ανθρώπινα μόνο;

Τί είναι αυτό, που έπαψε νωρίς να είναι απλώς χρηστικό ή κάποιου είδους μεταφυσική ή μαγεία κι έγινε συγκίνηση και θαυμασμός και ιερή μανία, κάθαρση παθημάτων, καθαρή αισθητική, επικοινωνία και προσπάθεια κατανόησης του κόσμου, σκέψεις κι αισθήσεις χωρίς ή μετά την επιθυμία;

Τί είναι αυτό, που δεν είναι μόνο τεχνική δεξιότητα κι ενίοτε δεν την χρειάζεται ίσως, που δεν είναι διασκέδαση ή ευχαρίστηση ιδιοτελής, απόλαυση για την απόλαυση μόνο, αυτό που δεν είναι λήθη ή διαφυγή, ούτε απλώς ορμές απωθημένες και ψυχικές αναπληρώσεις, τί είναι αυτό που όταν είμαι τυχερός και συναντιέμαι μαζί του με παίρνει και με πάει στα βάθη και τα χάη;

Τί είναι αυτό, που δεν είναι αναπαράσταση επανάληψη ή εξιδανίκευση της ζωής μα κάτι περισσότερο, που δεν είναι απλώς αντανάκλαση αλλά καμιά φορά η ίδια η πραγματικότητα χωρίς ξένα στοιχεία και φτιασίδια, το είναι καθαυτό και ο δικός του κόσμος; Τί είναι αυτό που άυπνο μ’ αφήνει μέρες και νύχτες, και τί προορισμός, με τί πυξίδα;

(04/06/09)

ΜΙΑ ΚΛΕΙΔΑΡΙΑ ΜΕ ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ ΤΗΣ

2009-06-15T21:11:00.010+03:00

στον Νίκο Χουλιαρά

Μια κλειδαριά με τα κλειδιά της. Την κράταγε, τη γυρόφερνε στα χέρια. Δοκίμαζε το μηχανισμό κι αναρωτιόταν. Έπειτα έστρεφε σ’ εμένα, “είναι χαλασμένη”, παραδεχόταν. “Μα πώς, καινούργια κλειδαριά, ακόμη δεν την βάλαμε σε πόρτα”.

Επάνω στο τραπέζι τα βιβλία. Τ’ άνοιγα, τα ’κλεινα, έψαχνα κάποια ζωγραφιά για το εξώφυλλο, κάποια φωτογραφία. “Πάρε όποια θες, όποια νομίζεις πως ταιριάζει, εγώ σταμάτησα και πια δεν ζωγραφίζω”. “Ακόμη δεν τελείωσε”, του είπα, “δεν έβαλα οριστική τελεία”. “Βάλε παύλα τότε και δώστο, ποτέ δεν τελειώνουν τα βιβλία”.

Βγήκαμε έπειτα να πάμε καμιά βόλτα, κι είχα μιαν αίσθηση, δεν ήμασταν οι δυο μας. Ο αέρας φύσαγε και σκόρπιζε τις λέξεις. Ο ένας, ο Βατσίνιας, βάγειρε κατά το Μώλο. “Ας τον αυτόν να πάει στη Μαβίλη, στ’ αλογάκια”. Ο Μαντζαρόπουλος, αγκαλιά με τον Δημητράκη τον άλλο εαυτό του, τράβηξαν για τα Ταμπάκικα. Κάπνιζαν παφ και πουφ τσιγάρα από τράκα κι όλο ψιθύριζαν τελείως μεταξύ τους. Ο άλλος, σκυφτός από ώρα γυάλιζε τα καινούργια του παπούτσια, κι ας ξέραμε πως φεύγοντας για τον μεγάλο δρόμο, θα γέμιζαν με σκόνες και νερά, θα πάταγαν λακκούβες. Έπειτα ο Θρασκιάς κατέβασε έναν Λούσια ταραγμένο. Τον έφερνε με ορμή απ’ τα σκοτάδια και τον παράσερνε προς τα μποστάνια, στο Δρίσκο, πιο πίσω ακόμη απ’ το βουνό, προς τα Ζαγόρια. Κι έτσι απομείναμε ξανά οι δυο μας. “Κατά πού να τραβήξουμε;”, τον ρώτησα ευθέως. “Πάμε προς την Καραβατιά”, μου είπε στην αρχή, μα ξαφνικά, σαν κάτι να θυμήθηκε εκεί στο σταυροδρόμι. “Όχι, ας μείνουμε εδώ, μέσα μας είναι όλα αυτά, τα κουβαλάμε. Έρχεται σε λίγο ο αδερφός μου ο Γιώργος να μας πάρει. Θα πάμε στο Βύρωνα στο καφενείο, ή στο Όμορφο. Θες να ’ρθεις;” και γέλασε ξανά το πρόσωπό του.

(02/06/09)

ΤΟΣΟ ΠΟΛΥ...

2009-06-15T21:00:00.011+03:00

“Τόσο πολύ σ' αγάπησα Κερά,
που άκουγα διπλά τα βήματα μου!
Πάταγα γω - στραβός - μεσ' τα νερά;
κι εσύ κοντά μου . . .”

Είναι φορές που ο νους μου ταξιδεύει στη Χαλκίδα. Μπαίνω και πίνω ούζα σ’ ανύπαρχτα πια καφενεία ή πάω προς τη γέφυρα την παλιά λίγο για να ρεμβάσω. Και σκέφτομαι και μνημονεύω διαρκώς Γιάννη Σκαρίμπα. Και νιώθω να σφυράει και μένα μέσα μου το αίμα, κι αν είμαι τυχερός, βλέπω καμιά φορά και κείνα τα βαπόρια. Έτσι και χθες σαν έσβησαν τα φώτα και βγήκε στη σκηνή ένας ξυπόλυτος θλιμμένος πιερότος.

Τον Γιάννη το Θωμά τον ξέρω, πάνε 25 χρόνια τώρα, από μια παράσταση του ΟΗΘ, που άφησε εποχή στην μικρή μας πόλη, την “Πρόβα” του Αρμένη. Νέοι κι άπειροι τότε, κι εγώ κι ο Θοδωρής, ψάχναμε ακόμη τις κλίσεις μας. Εκείνη την παράσταση πήγα θυμάμαι και την είδα ξανά και ξανά με ανεξήγητη μανία. Έτσι μου φαίνεται θα κάνω και με τούτη...

(17/03/09)

ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΟ

2008-11-03T12:48:00.023+02:00

Κείμενο για τη συζήτηση στα πλαίσια της έκθεσης Απαγορεύεται (Νεοέμβριος 2008).

1. Νικήτα: Έχει τύχει ποτέ σε κάποιον να θέλει κάτι απαγορευμένο μόνο γιατί είναι απαγορευμένο! Και να μην μπορεί να ελέγξει τη διάθεση να το αρπάξει?
Babis: Ναι αυτό έχει τύχει σε εμένα και πιστεύω πως σε πολλά άτομα έχει γίνει αυτό. Όταν κάτι είναι απαγορευμένο τότε σε κυριεύει ο φόβος μήπως σε καταλάβουν και αυτό σε κάνει να το θες ακόμα περισσότερο!!
Νικήτα: Είναι περίεργο όμως. Ένας ισορροπημένος άνθρωπος δεν είναι φυσιολογικό να νιώθει ικανοποίηση με κάτι τέτοιο. Είναι λίγο ψεύτικη η χαρά αυτή που προσφέρει κάτι απαγορευμένο.
Νικήτα: Και ποιος ο τρόπος αντιμετώπισης αυτής της κατάστασης...Είναι λίγο δύσκολη η θέση κάποιου που πρέπει να αντισταθεί λέγοντας ένα όχι γιατί είναι σαν να πηγαίνει κόντρα στην κόντρα και δημιουργείται έντονη πίεση η οποία σαν αποτέλεσμα έχει το ξέσπασμα αντί την υποχώρηση!!!! νομίζω?
FSRC-Greece, Senior Feng Shui Consultant: Babi και Νικήτα,
η παρουσία στο forum είναι ευχάριστη, αλλά το συγκεκριμένο θέμα που συζητάτε δεν έχει καμία σχέση με το αντικείμενο του forum που είναι το Feng Shui. Για αυτό σας παρακαλούμε να το σταματήσετε εδώ. Ευχαριστούμε.
Babis: Μας συγχωρείτε κύριε fengshuipower δεν θα ξανά επαλειφθεί αυτό.
Νικήτα: Συγνώμη!!!
Νικήτα: Και λυπάμαι είχα σκοπό να συνδυάσω το θέμα με το feng shui!!! Ευχαριστώ για την υπομονή σας!!! (1)

1. Οι δύο συνομιλητές, Babis και Νικήτα, που είναι ενδεχομένως επώνυμοι αφού θα μπορούσαν να βρίσκονται στο forum και με ψεύτικα στοιχεία, δεν βωμολοχούν και δεν λένε ανοησίες. Όμως ο Senior σύμβουλος, ο feng shui power όπως τον λέει ο Babis, είναι επώνυμος και αυτοαποκαλείται “Ανώτερος Σύμβουλος και Δάσκαλος του Feng Shui”, οπότε, είτε κάνει λάθος εκείνος είτε κάνει λάθος το “Feng Shui”, είτε εκείνος είναι δάσκαλος είτε δεν είναι, που δεν είναι, γιατί δάσκαλος σημαίνει ενδεχομένως άλλα πράγματα, η απαγόρευση μπαίνει. Η τυπική δικαιολογία που προβάλλεται είναι πως οι δύο συνομιλητές είναι εκτός θέματος, πως το συγκεκριμένο forum έχει αντικείμενο κι αυτό λέγεται “Feng Shui”, ή “τέχνη του ευ ζειν”, και ευ ζειν δεν σημαίνει να αναρωτιέται κανείς για την γοητεία που του ασκεί η απαγόρευση, για το τι σημαίνει ας πούμε παραβατικότητα, νόμος, κανών, δεν χρειάζεται να σκέφτεται τέτοια πράγματα, αρκεί να προσανατολίσει καλά το κρεβάτι του (αφού απαγορεύεται να κοιμάται με το κεφάλι προς τη Δύση), ή να απομακρύνει τους καθρέφτες (αφού δεν πρέπει να βρίσκονται απέναντι απ’ το κρεβάτι γιατί κλέβουν ή δυσχεραίνουν τον ύπνο), ή πιο συνοπτικά, θα πρέπει να απομακρύνει κανείς την αόρατη και περιρρέουσα αρνητική ενέργεια που υπάρχει τριγύρω του, και μ’ αυτό τον τρόπο, όπως διατείνονται κάποιοι, θα εξασφαλίσει την ευημερία σε όλα μάλιστα τα επίπεδα της ζωής του. Βέβαια, θα μπορούσε κάποιος να πει, πως το “Feng Shui” υπάρχει στην Κίνα εδώ και 4.000 χρόνια και βασίζεται σε μια παλαιά κινεζική αντίληψη, που την συναντάμε και στην αρχαία Ελλάδα, ότι ο άνθρωπος πρέπει να εναρμονίζεται με το περιβάλλον του. Όμως, το τι σημαίνει η κάθε λέξη κι η κάθε φράση, έχει σχέση με κείνον που την εκφέρει ή την ακούει, με τα δικά του νοήματα και σημασίες.

2. Απαγορευμένες σχέσεις, απαγορευμένα λόγια, απαγορευμένα κείμενα, απαγορευμένη τέχνη, απαγορευμένη γνώση. Τι σημαίνει απαγορεύω; Από και αγορεύω, από: απομάκρυνση απόσταση στέρηση από κάτι, και αγορεύω: μιλάω σε δημόσιο χώρο στην αγορά του δήμου. Απαγορεύω σημαίνει δεν επιτρέπω, σημαίνει εμποδίζω, σημαίνει λέω όχι. Έτσι έχουμε θρησκευτικές και ηθικές απαγορεύσεις, απαγορεύσεις ομιλίας, επικοινωνίας, απαγορεύσεις εισόδου σε κάποιο χώρο, απαγορεύσεις εξόδου από τη χώρα, απαγορευτικές πινακίδες στάθμευσης και οδικής κυκλοφορίας, απαγόρευση του απόπλου κλπ. Απαγόρευση σημαίνει άρνηση, αλλά σημαίνει και αποτροπή. Και είναι η απαγόρευση πάντα κάτι κακό; Και τι είναι taboo; Η λέξη μας έρχεται από την Πολυνησία, και αναφέρεται σε κάτι που απαγορεύεται να γίνει ή να ειπωθεί για ηθικούς λόγους, σε κάποια απαγορευμένη ιερή όμως και απαράβατη πράξη, κάτι που δεν επιτρέπεται ούτε καν να σκέφτεται ή να διανοείται κανένας, όπως για παράδειγμα τα ισχυρά taboo του ενδοφυλετικού φόνου και της αιμομιξίας.

3. Υπάρχει μια εξαιρετική ιστορία που αφηγείται ο Ηρόδοτος (2). Ο Πέρσης Βασιλιάς Δαρείος ρωτάει κάποιους από μια φυλή Ινδών που έχει στην αυλή του τι κάνουν με τους νεκρούς τους και κείνοι του απαντούν: φυσικά και τους τρώμε. Δεν θα τους καίγατε, ρωτάει ο Δαρείος, κι εκείνοι απορούν και ενίστανται. Ρωτάει μετά μια ομάδα Ελλήνων τι κάνουν εκείνοι με τους νεκρούς τους και οι Έλληνες του απαντούν: φυσικά και τους καίμε. Δεν θα τους τρώγατε, ρωτάει ο Δαρείος, κι εκείνοι με τη σειρά τους απορούν και ενίστανται. Η εθιμική τελετουργία ταφής είναι διαφορετική για κάθε λαό, κι όσο κι αν φαίνεται παράλογο στους μεν το έθιμο των δε, δεν πρόκειται παρά για το νόμο της φυλής. Τώρα, πού τον βρήκε το νόμο η φυλή, αυτό είναι ένα ερώτημα. Και μάλιστα εξαιρετικής σπουδαιότητας, στο οποίο θα επανέλθω. Σε ένα πρώτο πάντως επίπεδο, το να δεχθεί κανείς τη διαφορετικότητα σημαίνει πως διακρίνει ήδη πως υπάρχουν πράγματα που είναι φύσει και που φυσικά δεν αλλάζουν, και πράγματα που είναι νόμω και που μπορούν να αλλάξουν, αφού εξαρτώνται από τις ανθρώπινες θεσμίσεις και συμβάσεις εδώ ή αλλού. Όπως υπέροχα θα το διατυπώσει αργότερα ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια, η φωτιά μπορεί να καίει με τον ίδιο τρόπο κι εδώ και στην Περσία αλλά τα δίκαια μεταβάλλονται και αυτό που είναι δίκαιο για τον Έλληνα δεν είναι απαραίτητα δίκαιο και για τον Πέρση και τανάπαλιν. Γιατί βέβαια πρέπει πρώτα να είναι σε θέση να αντιληφθεί κανείς τη σχετικότητα των θεσμών για να μπορεί στη συνέχεια να τους αμφισβητήσει. Ας επανέλθω τώρα στο ερώτημα πού έθεσα πριν, πού βρήκε το νόμο η φυλή; Γιατί είναι βέβαια διαφορετικό να της δόθηκε από κάπου αλλού, τη φύση ας πούμε, τα πνεύματα, τους προγόνους ή τους θεούς, και είναι πάλι διαφορετικό να αναγνωρίζει κανείς πως πρόκειται για μια θέσμιση που η ίδια η φυλή έθεσε στον εαυτό της. Στην πρώτη περίπτωση ο Μωυσής παραλαμβάνει τούς νόμους κατευθείαν από το Θεό στο όρος Σινά, κι αν είσαι Εβραίος ή Χριστιανός δεν χωρά ούτε συζήτηση ούτε αμφιβολία, ο λόγος του Θεού έχει καθορίσει άπαξ και δια παντός το καλό και το κακό, το τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνεις. Στη δεύτερη περίπτωση, μιλούμε απλώς για αυτονομία, και αυτόνομες κοινωνίες. Κοινωνίες δηλαδή που θέτουν κανόνες νόμους και περιορισμούς στον εαυτό τους, και που γνωρίζουν ανά πάσα στιγμή πως αν κάτι δεν πηγαίνει καλά με αυτούς τους νόμους μπορούν κάλλιστα να τους αμφισβητήσουν, να τους ανατρέψουν, να τους αλλάξουν και να θέσουν στη θέση τους κάποιους άλλους κατά τη γνώμη τους καλύτερους και ούτω καθ’ εξής. Εδώ ακριβώς έγκειται και η ιδιαιτερότητα του αρχαίου Ελληνικού πολιτισμού ότι ο ίδιος θέτει σε αμφισβήτηση τον εαυτό του συγκρίνοντάς τον με άλλες κοινωνίες και άλλους πολιτισμούς. Και τι σημαίνει αμφισβητώ σε μια κοινωνία; Δεν σημαίνει απαραίτητα πως δεν τηρώ τους νόμους, μπορεί να τους τηρώ ακόμη κι αν βάλλω εναντίον τους μέχρι να καταφέρω να τους αλλάξω υπακούοντας μέχρι ενός σημείου στη βούληση της πλειοψηφίας, και βέβαια, αμφισβητώ δεν σημαίνει πως δεν έχω νόμους, αφού ο νόμος είναι αυτό που κάθε κοινωνία δημιουργεί για την ρύθμισή της και τη συνύπαρξη των μελών της. Με αυτή την έννοια το σύνθημα “απαγορεύεται το απαγορεύεται” δεν μπορεί να σταθεί. Κοινωνία δίχως κοινωνική θέσμιση δεν εννοείται, όπως και κοινωνική θέσμιση δίχως περιορισμούς και απαγορεύσεις πάλι δεν εννοείται. Είπαμε όμως τη διαφορά: είναι διαφορετικό να έχουμε αποδεχθεί απαγορεύσεις από κάποια υπερβατική αρχή κι είναι διαφορετικό εμείς οι ίδιοι να αποφασίζουμε για το τι απαγορεύεται και το τι επιτρέπεται.

4. Ο Πλάτων στο Σοφιστή τολμά να έρθει σε αντιπαράθεση με την απαγόρευση, να βασανίσει και να βιάσει τον πατρικό λόγο του Παρμενίδη (3), και δι’ αυτού, όλης της μέχρι τότε φιλοσοφικής παράδοσης που έχει κληρονομήσει. Η απαγόρευση του Παρμενίδη θα λειτουργήσει για τον Πλάτωνα προτρεπτικά:

“Αυτό δεν θα το αποδείξεις ποτέ, λέει, πως είναι τα μη όντα,
απ’ αυτό το δρόμο της έρευνας κράτα τη σκέψη μακριά.”(4)

Μην δοκιμάζεις, προς αυτή την κατεύθυνση δεν έχει νόημα, απέφευγε, μην επιτρέπεις στο νου να πάει προς τα εκεί. Όμως αν είναι έτσι όπως είπε ο Παρμενίδης, αν δηλαδή δεν υπάρχει το μη όν, αυτό δηλαδή που και ανέκφραστο και αδιανόητο και ανύπαρκτο είναι, πώς γίνεται να το λέμε; Και μόνο που το προφέρουμε του αποδίδουμε ύπαρξη, κι ακόμη, πώς είναι δυνατόν να υπάρχει το ψέμα, πώς γίνεται οι σοφιστές να παρουσιάζουν, μέσω του ψευδούς λόγου, τα μη όντα για όντα; Πως είναι λοιπόν δυνατό να λέει κανείς ψέματα αφού λέγοντας ψέματα αναφέρεται σε κάτι που δεν υπάρχει; Έτσι ο Ελεάτης Ξένος, με συνεχείς απορίες κι επιχειρήματα, θα προχωρήσει την απιστία πολύ μακρύτερα απ’ την απαγόρευση του δασκάλου, αποδεικνύοντας πως υπάρχει πως είναι με κάποιο τρόπο το μη ον, και ταυτόχρονα πως δεν είναι με κάποιο τρόπο το όν, επιτελώντας την πατροκτονία και πηγαίνοντας τη σκέψη μπροστά. Και για να πάει ακριβώς η σκέψη μπροστά, πρέπει να μπορεί κανείς να θέσει υπό αμφισβήτηση ακόμη και τον πατρικό λόγο, σημαίνει πως για τη σκέψη δεν υπάρχουν στεγανά, κλειστές σημασίες, δόγματα και υπερβατικά πρέπει. Και για να συμβεί κάτι τέτοιο θα πρέπει να είναι σε θέση να αναγνωρίζει που μπορεί και που δεν μπορεί να παραβεί τους νόμους και τους κανόνες. Και βέβαια είπαμε ποιους κανόνες. Έτσι, δεν αναρωτιέται και δεν αμφισβητεί κάποιος το νόμο της βαρύτητας, δεν πέφτει ας πούμε απ’ τον τέταρτο όροφο για να πάει κόντρα σε ένα φυσικό νόμο και να δει τι θα γίνει, δεν έχει νόημα, όμως αμφισβητεί, ή έχει, αν έχει, τη δυνατότητα να αμφισβητήσει με επιχειρήματα το λόγο του πατέρα, του δασκάλου, ή των προγόνων. Κι αυτό σημαίνει πως το τι είναι επιτρεπτό και τι όχι, παύει να είναι καθορισμένο μια για πάντα, εκεί που μέχρι πρότινος ήταν αδιανόητο να αμφισβητηθεί, εκεί που μέχρι πρότινος κάτι εθεωρείτο αυτονόητο και ούτε καν να απαγορευτεί δεν χρειαζόταν, αρχίζει στο εξής να συζητείται και να μπαίνει σε αμφισβήτηση.

5. Η λογοκρισία υπάρχει σε διάφορες μορφές και υπάρχει ενδεχομένως από τότε που οι άνθρωποι άρχισαν να επικοινωνούν μεταξύ τους. Αν και σήμερα είναι θεωρητικά αποδεκτό πως κάθε άνθρωπος έχει αναφαίρετο δικαίωμα στην γνώση και την πληροφορία δίχως περιορισμούς, δύσκολα θα συναντήσουμε κάτι τέτοιο στην πράξη. Φυσικά οι μέθοδοι αλλάζουν ανάλογα με τα πολιτεύματα και τα καθεστώτα, τις ιδέες, τις συνήθειες και την ηθική που επικρατεί σε κάθε χώρα και κάθε εποχή.
Σχετικά με το διαδίκτυο, για να επανέλθω στο θέμα με το οποίο ξεκίνησα, η Διεθνής Αμνηστία προειδοποιεί ότι το διαδίκτυο «μπορεί να γίνει αγνώριστο» αν δεν αναληφθεί δράση για την αντιμετώπιση της διάβρωσης των ελευθεριών του. Ο «ιός της καταστολής του Ίντερνετ» έχει εξαπλωθεί σε σημαντικό βαθμό, σύμφωνα με τον διεθνή οργανισμό. Παράλληλα, η Διεθνής Αμνηστία κατηγορεί Google, Yahoo και Microsoft για συνέργεια. Ο διευθυντής της καμπάνιας για την ελευθερία του Ίντερνετ της Διεθνούς Αμνηστίας, δήλωσε ότι «το κινεζικό μοντέλο ενός Ίντερνετ που επιτρέπει την οικονομική ανάπτυξη αλλά όχι την ελεύθερη έκφραση εξαπλώνεται με ανησυχητικό ρυθμό σε άλλες χώρες», και πρόσθεσε ότι «αν δεν κάνουμε κάτι, το διαδίκτυο θα γίνει αγνώριστο μέσα στα επόμενα χρόνια». (5)

Σε μια έρευνα που έκαναν βρετανικά και αμερικανικά πανεπιστήμια διαπιστώθηκε ότι είκοσι έξι από τις σαράντα χώρες που μελετήθηκαν λογοκρίνουν το διαδίκτυο, απαγορεύοντας την πρόσβαση σε ιστοσελίδες που περιέχουν πολιτικές, θρησκευτικές, κοινωνικές ή πολιτιστικές πληροφορίες. Η ένωση των πανεπιστημίων Χάρβαρντ, Τορόντο, Οξφόρδης και Κέμπριτζ (Open Net Initiative), παρατηρεί ότι κυβερνήσεις χωρών της Ασίας, της Μέσης Ανατολής και της βόρειας Αφρικής δεν επιτρέπουν στους πολίτες να έχουν πρόσβαση στις λεγόμενες "ευαίσθητες" πληροφορίες που αφορούν την πολιτική, τη θρησκεία και τη σεξουαλικότητα. "Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η λογοκρισία εξελίσσεται όσο βελτιώνονται τα εργαλεία του διαδικτύου" σημειώνεται στην έρευνα. Έτσι, σήμερα, αντί να μπλοκάρονται μόνο οι ιστοσελίδες που αναφέρονται στα συγκεκριμένα θέματα, υπάρχει η δυνατότητα να αποκλείεται η πρόσβαση σε ολόκληρες εφαρμογές, όπως είναι το YouTube, το Skype και οι χάρτες του Google. Στο στόχαστρο έχουν μπει επίσης τα blog, τα πολιτικά κόμματα, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις. Από τις 26 χώρες που εφαρμόζουν λογοκρισία ορισμένες (Ιράν, Κίνα, Σαουδική Αραβία) μπλοκάρουν πολλά θέματα ενώ άλλες έχουν συγκεκριμένους στόχους, όπως η Νότια Κορέα που αποκλείει μόνο την πρόσβαση σε ιστοσελίδες προσκείμενες στη Βόρεια Κορέα. Έξι χώρες ασκούν πολιτική λογοκρισία (Μιανμάρ, Κίνα, Ιράν, Συρία, Τυνησία και Βιετνάμ), τέσσερις στοχεύουν στα κοινωνικά θέματα (Σαουδική Αραβία, Ιράν, Τυνησία, Υεμένη) και πέντε σε εξτρεμιστικές ή αντιπολιτευόμενες ιστοσελίδες (Μιανμάρ, Κίνα, Ιράν, Πακιστάν, Νότια Κορέα). (6)

Ας μην ξεχνάμε λοιπόν πως το διαδίκτυο είναι ένα τεράστιο και αχανές σουπερμάρκετ, πως υπόκειται καταρχήν στους νόμους της αγοράς, πως καθοδηγείται από μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες και στρατηγικές όπως αυτή του μάρκετινγκ, πως ελέγχεται και υπόκειται σε περιορισμούς, όπως άλλωστε και κάθε καινούργια τεχνολογία, και πως μπορεί ανά πάσα στιγμή να λογοκριθεί ανάλογα με τις περιστάσεις. Ας μην ξεχνάμε πως ενώ μπορεί να είναι ένα πολύ ωφέλιμο και χρήσιμο εργαλείο πληροφόρησης, δεν υποκαθιστά από μόνο του ούτε τη γνώση, ούτε την κριτική σκέψη, ούτε την παιδεία. Μπορεί να ευνοεί και να συντείνει στην ανθρώπινη επικοινωνία εφόσον γίνεται έλλογη χρήση, στην πραγματικότητα όμως δεν είμαστε ακόμη σε θέση να ξέρουμε με τι τρόπο θα επηρεάσει την ψυχοσύνθεση και την κοινωνικότητα των νέων γενιών που μεγαλώνουν ήδη αναπόφευκτα αγκαλιά με ένα laptop.

6. Το πρώτο απ’ τα δύο περιστατικά που θα αναφερθώ κλείνοντας αυτή τη μικρή εισήγηση, βρίσκεται πίσω, σε κάποιο Νοέμβριο των παιδικών μου χρόνων, και είναι μια αίσθηση περισσότερο, κάτι μισοξεχασμένες εικόνες αλλά και μια παράξενη απορία που μου είχε δημιουργηθεί εκείνο το πρωινό. Πήγαινα ακόμη στο δημοτικό κι εκείνη τη μέρα το σχολείο είχε απρόσμενα τελειώσει νωρίτερα. Ο δάσκαλος μας έδιωξε ξαφνικά με την οδηγία να επιστρέψουμε δίχως καθυστέρηση στο σπίτι. Μας εξήγησε με ήρεμο όπως πάντα τρόπο πως είχε κηρυχτεί στρατιωτικός νόμος και απαγόρευση της κυκλοφορίας, πως και την επαύριον δεν θα είχαμε σχολείο, και πως αυτό θα ίσχυε μέχρι νεωτέρας. Ήταν κατά τι πιο σοβαρός εκείνη τη μέρα κι έδειχνε στενοχωρημένος. Επικράτησε ταραχή, ένιωσα κι εγώ στην αρχή κάποιον αδιόρατο φόβο. Είχαμε φασαρίες στο Πολυτεχνείο, τώρα τι είδους φασαρίες είχαμε και τι τις είχε προκαλέσει, αυτά σκεφτόμουν φεύγοντας από το σχολείο. Αναρωτιόμουν τι μπορούσε να σημαίνει η απαγόρευση της κυκλοφορίας στη μικρή μας πόλη, ποιος θα το πίστευε, εκεί που λίγο ή πολύ γνώριζε ο ένας τον άλλο κι όλα κύλαγαν ήσυχα πάντοτε και ομαλά, τί φασαρίες, τί θα μπορούσε άραγε να συμβεί, ήταν ποτέ δυνατό; Δεν πήρα θυμάμαι το συνηθισμένο δρόμο της επιστροφής, ξεπερνώντας το φόβο, έκαμα μια μεγάλη βόλτα, πέρασα από την πλατεία, περπάτησα μετά προς τη λίμνη. Ομίχλη ως συνήθως και υγρασία, έρημοι κι άδειοι οι δρόμοι, ούτε αυτοκίνητα, ούτε ερπύστριες κι αν συναντούσα που και που κανέναν πεζό κρυβόμουν ή έκανα πως έμπαινα σε κάποιο σπίτι, και μόλις εκείνος εξαφανίζονταν απ’ το οπτικό μου πεδίο ξανάβγαινα και συνέχιζα την πορεία μου.
Το δεύτερο περιστατικό βρίσκεται κι αυτό σε κάποιο Νοέμβριο, των εφηβικών μου αυτή τη φορά χρόνων. Ήμουν στο Λύκειο πια και αρκετά μεγαλύτερος ώστε να έχουν εξηγηθεί κάποιες πρώιμες απορίες, όμως, είχα αναπόφευκτα οδηγηθεί σε άλλες πιο σύνθετες αγωνίες, όπως τα κορίτσια, τα ποιήματα ή η πολιτική, αφού εκείνα τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης ένιωθες γύρω ένα εκρηκτικό και συνάμα δημιουργικό κλίμα, βιβλία που άλλαζαν χέρια, πρωτοποριακά φιλμ στη λέσχη στο Πανεπιστήμιο, παρέες με κιθάρες στο πάρκο, μεταμεσονύχτιες συζητήσεις και τσίπουρα στο μαγικό καφενείο του Τσουκάνη που πια δεν υπάρχει. Ήταν η μέρα του Πολυτεχνείου, θα γινόταν πορεία το πρωί και μια εκδήλωση μετά στο Πανεπιστήμιο. Υπήρχε βέβαια απαγόρευση για όλα αυτά, όμως εκείνα τα πρώτα χρόνια η συγκεκριμένη επέτειος σήμαινε ακόμη και τα πράγματα δεν είχαν εκφυλιστεί. Πήγαινα λοιπόν εκείνο το πρωί μέσα στην ομίχλη, γνωρίζοντας πως η παράβαση που είχα αποφασίσει να κάνω ήταν διπλή. Και αδικαιολόγητη απουσία από το σχολείο και συμμετοχή στην απαγορευμένη πορεία και εκδήλωση. Πήγαινα και φοβόμουν και λίγο, όμως ήμουν με κάποιο παράξενο τρόπο σίγουρος πως έκανα το σωστό. Απήγγειλα θυμάμαι ένα ποίημα του Νικηφόρου Βρεττάκου σε κείνη την εκδήλωση, και όταν ξαφνικά τα μεγάφωνα με ανήγγειλαν για ν’ ανέβω στο βήμα, το όνομά μου ακούστηκε τόσο δυνατά, που μου φάνηκε πως ακούστηκε σε όλη την μικρή μας πόλη.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
(1) Ο διάλογος είναι μια συνομιλία από το forum FSRC-Greece στο διαδίκτυο (5,6 Οκτώβριου 2006), έγινε διόρθωση μόνο στα ορθογραφικά σφάλματα ώστε να μπορεί να διαβαστεί.
(2) Herodotus: Historiae (Book 3, Section 38, line 1-21)
(3) Ο Παρμενίδης γεννήθηκε στην Ελέα, ελληνική αποικία των Φωκαέων στη δυτική κάτω Ιταλία, νότια του κόλπου του Σαλέρνο, το 540 π.Χ. Έγραψε το φιλοσοφικό ποίημα “Περί φύσεως” από το οποίο έχουν διασωθεί αποσπάσματα. Μαθητής του Ξενοφάνη, που ήταν και ο Ιδρυτής της Ελεατικής σχολής, και δάσκαλος του Ζήνωνα. Θυμίζω εδώ, γιατί η δημιουργία σκέψης και φιλοσοφίας χρειάζεται κάποιου είδους συνθήκες, το σχόλιο του Κορνήλιου Καστοριάδη (Η ελληνική ιδιαιτερότητα, εκδόσεις Κριτική, 2007) για τη διαφορά των ελληνικών αποικιών από τις αποικίες των Φοινίκων, των Εβραίων αργότερα της διασποράς, ή τις ρωμαϊκές. «Δεν πρόκειται για ανθρώπους που μεταφέρουν μαζί τους νόμους της πατρίδας. Οι Έλληνες φεύγουν με μερικά αγάλματα των πατροπαράδοτων θεών, αλλά μόλις εγκατασταθούν συγκροτούν δική τους νομοθεσία ή αναθέτουν το έργο αυτό σε ξένο νομοθέτη.»
(4) Πλάτωνος Σοφιστής (258c6-258d3), μετάφραση Δημήτρη Γληνού:
ΞΕΝΟΣ: Ξέρεις λοιπόν, πως στην απιστία μας προς τον Παρμενίδη προχωρήσαμε πολύ μακρύτερα απ’ ότι αυτός μας απαγόρευσε;
ΘΕΑΙΤΗΤΟΣ: Μα γιατί;
ΞΕΝΟΣ: Γιατί εμείς, σπρώχνοντας την έρευνά μας ακόμη πιο μπρος, του αποδείξαμε πολύ περισσότερα απ’ όσα εκείνος μας είχε απαγορεύσει να εξετάσουμε.
ΘΕΑΙΤΗΤΟΣ: Πώς;
ΞΕΝΟΣ: Εκείνος λέει, θαρρώ: “Αυτό δεν θα το αποδείξεις ποτέ, τα μη όντα πως είναι, κάλλιο από τούτο το δρόμο της έρευνας τράβα το νου”.
(5) Καθημερινή 06/06/2007
(6) Λογοκρισία και Διαδίκτυο, www.skai.gr

FB poems

2008-10-22T13:30:00.025+03:00

Nightmare

What? A dream, a warning nightmare. And then awake. As far back as I know, a song. In the quiet of the summer night, a song away, a nightingale.

Traveling inside

And then the road that I loved. Inside, I have to say. A few words, a hurricane. A dream that dreams another dream, another place. Full of stir and movement, as stirs the water. I have a continued fever. They travel a lot, I travel inside.

Your double n (D)

Your double n, your blue and red, your different name, like children's game. For a moment of course, the time, the place, without face. Your flying kiss, the lost haven of refuge, and then, my sobering thought, the other day, a day before, and then and more.

What I feel

What I feel, let me try, what I feel, let me be, not for show, not to be shown, like a child out. Paradise was made for me, by myself, like a joke, like a game. I came to your place, what are you whispering? I wished you good morning. Take your distance when you need, mind your steps. No more faith in promises or morning prayers. In actual fact, in usual practice you can see everything.

SENSO UNICO

2008-09-28T07:40:00.013+03:00

Σε φίλους και μη, που σπούδαζαν στην Ιταλία εκείνα τα χρόνια, που τέλειωσαν ή δεν τέλειωσαν, που γύρισαν ή δεν γύρισαν πίσω. Στην τρίμηνη έκδοση της Λέσχης που έφτιαξαν για κάποιο διάστημα στην Αθήνα, το «Λιμπρέτο», στη διάθεση που είχαν τότε να βρίσκονται, έστω για να κρατήσουν τις μνήμες. Το Senso Unico το δημοσίευσα για πρώτη φορά στο τεύχος 8 του Λιμπρέτο την άνοιξη του 1996, με το ψευδώνυμο Σωκράτης Ραδινός.

Κάποιοι βέβαια θα με ζήλευαν για την ευτυχία μου. Θα επωφελούντο της απουσίας μου και θα έβγαζαν ως συνήθως το άχτι τους, θα γελούσαν μαζί μου. Άλλοι πάλι θα ψιθύριζαν κουνώντας όλο νόημα το κεφάλι: “το κακόμοιρο το παιδί”. Όμως ο χρόνος είναι μεγάλος γιατρός, στο τέλος θα με ξεχνούσαν. Θα έβρισκαν θέμα πιο πρόσφορο να ασχοληθούν. Άλλωστε, πόσοι να με σκεφτόταν ακόμα, αλλά και τί, εδώ ήταν η απορία μου, τί να σκεφτόταν, κάτι παλιές μου εικόνες παγωμένες στο χρόνο. Θέλω να πω δεν είχαν στοιχεία. Μόνο τα παλιά. Αυτά θ’ ανακύκλωνε διαρκώς το μυαλό τους. Αυτά και ό,τι έφτανε ως εκεί, από στόμα σε στόμα. Καταλαβαίνετε δηλαδή, σπασμένο τηλέφωνο.

Δεν λέω, γιατί λείπω χρόνια, πολλά χρόνια, το άθροισμα είκοσι. Κι αν εξαιρέσω ένα, το μοναδικό ταξίδι που έκανα τον τρίτο ή τέταρτο χρόνο, ταξίδι αστραπή, επιβεβλημένο από τις περιστάσεις που με πίεζαν για να μεγαλώσω, ναι, από τότε βρίσκομαι εδώ. Έριξα λίγο χώμα, τι θέλω και τα φέρνω στο νου μου, πικραμένος έφυγε ο πατέρας, άφησα δίπλα για τη μητέρα δροσερά μανουσάκια της άνοιξης, επιστρέφαμε, και με τράβαγε θυμάμαι απ’ το μανίκι το μέλλον. Μόνο φεύγοντας το άλλο πρωί, κοίταξα τη μηλιά της αυλής που έσκαγε και άνθιζε στη σειρά τα μπουμπούκια της σα να με χαιρετούσε, αϊ μηλίτσα, και δάκρυσα λίγο κι εγώ που ποτέ μου δεν κλαίω.

Κι από τότε εδώ, σ’ αυτή τη σοφίτα. Μικρή ελάχιστη και το μπάνιο έξω στο διάδρομο. Ολόκληρο σπίτι για ένα δωμάτιο, ξέρω τι θα πείτε. Δωμάτιο, ναι. Palazzo του παραμυθιού, καταφύγιο, έτσι το βλέπω. Και δεν ζήλεψα βέβαια τις ανέσεις του. Την ησυχία του ζήλεψα κι αυτό το παράθυρο. Ν’ ανοίγω τα σκούρα του το πρωί και να με τραβάει η ζωή προς τα κάτω. Ούτε το γρι παβέ, ούτε τα γαλαζωπά νερά της κρήνης του Moro. Ούτε τα κτίρια: μπαρόκ, διαβαθμίσεις της κόκκινης ώχρας, οβάλ του ιπποδρομίου. Ούτε καν αυτόν τον αιγυπτιακό οβελίσκο που αναστρέφει ολόκληρη την Piazza Navona και την καρφώνει στον ουρανό. Είναι μια γλύκα που την ανασαίνεις μονάχα εδώ. Την νιώθεις που κυκλοφορεί στον αέρα, στο φτερούγισμα των περιστεριών, στη μυρωδιά του καφέ. Είναι κάτι σκόρπιοι σατυρικοί στίχοι που ψιθυρίζει κι όλο διορθώνει ο Pasquino. Είμαι κι εγώ, μέρος πια της παράστασης, καθώς δρασκελίζω το κάδρο και βγαίνω από το παράθυρο.

Μακρύ μαύρο παλτό και καπέλο. Γάντια. Το βαλιτσάκι που έχω στον ώμο. Κάτι εκέρδισα τουλάχιστον με τα χρόνια, το στυλ. Οι άλλοι περνούν από κάτω βιαστικοί, βυθισμένοι σε ασχολίες. Μόνο τα παιδιά στέκονται και με κοιτάζουν με απορία. Πιάνομαι από τις μεταλλικές μπάρες κι αρχίζω να κατεβαίνω. Αργά, τελετουργικά, με το πρόσωπο κολλημένο στον τοίχο. Η κάθετη αυτοσχέδια σκάλα θυμίζει πλοίο ή κίνδυνο, όχι όμως για μένα. Ν’ ανεβοκατεβαίνεις του άλλου τα σκαλιά, αυτό είναι το δύσκολο. Scala altrui. Τουλάχιστον εγώ, έχω και τα παράθυρα. Όροφος και παράθυρο στη σειρά. Όπως ακριβώς το δικό μου. Φτάνει να βγάλω λίγο αριστερά το κεφάλι. Μάλιστα, το δεύτερο, το τρίτο, τα σκούρα βλέπω κλειστά. Οι Gelozi θα βρίσκονται σε περιοδεία. Κουνιέται κάπου κι ένα σκαλί, να έχω το νου μου. Γιατί εδώ, το παράθυρο είναι της Annabella. Την κοιτάζω μέσα απ’ το τζάμι. Τον ύπνο της κοιτάζω που αναδεύεται. Αμέριμνη, λυτρωτική αθωότητα που φέρνει ο ύπνος, απόκρημνη ομορφιά που κι η ίδια την αγνοεί. Σεντόνια, μέλη που διαγράφονται, χέρια γυμνά, σταρένια ο λαιμός, μυρωδιά απ’ το νότο. Ν’ αγγίξω ήθελα τα λυμένα μαλλιά. Ήθελα, γιατί συνεχίζω να κατεβαίνω, γιατί φτάνει, αυτό μου αρκεί. Έτσι, με έναν μικρό επιδέξιο σάλτο, προσγειώνομαι στην πλατεία. Bene! Στο καφενείο, στη γωνία της Corsia Agonale που είναι η θέση μου. Μόνο που για να φτάσω, πηγαίνω πρώτα αριστερά, κατά μήκος και μέχρι το βόρειο πέταλο της Piazza Navona, κυκλώνω την κρήνη του Ποσειδώνα κι επιστρέφω απ’ την άλλη μεριά. Πρωινή βόλτα, με βοηθάει και συγκεντρώνομαι. Άλλωστε, οι δήθεν σύντομοι δρόμοι αποδείχτηκαν στη ζωή μου ολέθριοι. Τέλος πάντων. Να ήμουν κάτι περισσότερο απ’ αυτό που ήμουνα κάποτε, που νόμιζα έστω πως είμαι, να ήμουν ήθελα ξαφνικά αυτός που πραγματικά είμαι. Όχι τα χιλιάδες τα πρόσωπα. Το ένα, το δικό μου το πρόσωπο έψαχνα και με πήραν τα χρόνια. Και τι κατάφερα; Μόλις που το φαντάζομαι αυτό μου το πρόσωπο. Αφαιρώντας, συνέχεια αφαιρώντας.

Όσο για το πτυχίο, ακόμη το παίρνω. Ένα ή δύο μαθήματα, να υποστηρίξω έχω την Tesi. Γιατί οι άλλοι τι έκαναν; Επέστρεψαν, θα βουλιάζουνε τώρα σε κάποια καρέκλα. Υπέροχα. Μόνο που εγώ δεν το έβλεπα έτσι. Με τράβαγε η ζωή. Η μέσα, η αθέατη πλευρά της ζωής, που σχολείο της είναι ο δρόμος. Καλλιτέχνης είμαι του δρόμου. Διαίσθηση, ανακατεμένη με το πείσμα του οδοιπόρου. Τυφλή, αδιαμφισβήτητη σιγουριά πως εδώ γίνεται η ζωή, ή τέλος πάντων από δω διαφεύγει, και πως εγώ, να λύνω έχω γρίφους και δισταγμούς, να ταιριάζω τα πράγματα. Κάτι από το έξω που λέγεται κόσμος, κάτι απ’ αυτό το ακατάστρεπτο που βρίσκεται μέσα μου. Σκέψεις κάνοντας, συνειρμούς, διαμέσου της φαντασίας. Σκέψεις που διακόπτονται καθώς μπαίνω στο cafe. Για να ξαναρχίσουν σε λίγο. Ένας μακρύς συλλογισμός είναι ο δρόμος μου, που ξετυλίγεται σαν το νήμα. Βήματα, που διαπλέκονται με τα βήματα των άλλων. Να βρίσκομαι ανάμεσά τους, να τους αγγίζω σχεδόν, και να είμαι και μόνος. Παράξενη, ιδιότροπη μοναξιά. Καφές, και το κύπελλο πλαστικό, αφού βγαίνω. Φέρνω και μια καρέκλα από το ακριανό τραπεζάκι μέχρι τη γωνία μου. Με συνήθισαν, δε λένε πια τίποτε. Κι εγώ τους συνήθισα, αλλά τον πρωινό μου καφέ θέλω να τον απολαμβάνω. Όχι στο όρθιο. Κι ας κάνει και κρύο. Βγάζει σήμερα που και που έναν ήλιο, φυσάει μετά, κατεβάζει η tramontana δροσερό απ’ τις Άλπεις νερόχιονο. Κι όμως, ο Modi ξεκίνησε κιόλας. Τα φρύδια, το γραμμένο το πρόσωπο. Μια μικρή ζωγραφίζει που κάθεται στην κρήνη των ποταμών. Νείλος, Γάγγης και Δούναβης. Rio de la Plata. Η πρόσοψη πίσω της Sant’ Agneze. Οι καμπύλες του καημένου του Borromini. Περαστικοί, τουρίστες, αργόσχολοι. Η κίνηση άρχισε για τα καλά στην πλατεία. Να ετοιμάζομαι λέω κι εγώ.

Σηκώνομαι και βγάζοντας αργά το παλτό, αποκαλύπτω τον παλιάτσο που κρύβεται μέσα μου. Το παιδί, που του αρέσει να παίζει, να σκαρώνει φάρσες, να κυλιέται στο δρόμο. Τιράντες, φαρδύ παντελόνι γεμάτο μπαλώματα. Βάζω και τη στρογγυλή ολοκόκκινη μύτη μου, βγάζω γυρίζω το καπέλο ανάποδα, και, κάνοντας μια βαθιά υπόκλιση, το αφήνω χάμω. Ένα, δύο μέτρα μπροστά μου. Κίνηση εσκεμμένα αργή και γι αυτό αξιοπρόσεκτη. Είναι θέμα ρυθμού. Άλλοι κοντοστέκονται, άλλοι βιάζονται, εγώ με το πάσο μου. Να τους τραβήξω θέλω από το πλήθος, να βγουν, έστω για λίγο, από την άχαρη την καθημερινότητα που τους έχει δεμένους. Κι έρχεται η ζωή όπως πάντα συνεπίκουρος στις προσπάθειές μου.

Ένας νεαρός πέφτει με δύναμη πάνω μου, με ρίχνει αλλά συνεχίζει να τρέχει, μπαίνει με φόρα αριστερά στην Corsia Agonale μέχρι που εξαφανίζεται στην άλλη γωνία. Είμαι ευτυχώς γυμνασμένος σε τέτοια περιστατικά. Πετάγομαι πάνω και τινάζομαι σα να μη τρέχει τίποτε. Τότε μόνο τους βλέπω. Έρχονται κι αυτοί κατά πάνω μου. Κόκκινα σιρίτια και κράνη. Όπλα περασμένα στον ώμο. Βγάζω γρήγορα γρήγορα τη σφυρίχτρα που έχω πάντα μαζί μου, κι επαναλαμβάνοντας άψογα τις κινήσεις του τροχονόμου, τους ανοίγω το δρόμο. Τους στέλνω βέβαια προς το νότιο μέρος της πλατείας, ενώ συνεχίζω να σφυρίζω μέχρι που χάνονται απ’ το οπτικό μου πεδίο. Μάλιστα. Ήσυχος τώρα, βγάζω το μαντίλι και σκουπίζω το ιδρωμένο μου μέτωπο. Να που μάζεψα κόσμο. Όμως το καπέλο το αποφεύγουν. Κάνουν πως δεν βλέπουν. Κάποιος το πάτησε κιόλας. Και φαίνεται σοβαρός, ηλικία μου θα ’ναι. Κοστουμάκι, κασκόλ, ανοιχτή καμπαρτίνα. Ίσως πάλι να μην έγινε σκόπιμα. Μακάρι, αφηρημένος θα ήταν, γιατί δεν επιτρέπω σε κανέναν να με προσβάλει. Την στιγμή μάλιστα που εργάζομαι. Απ’ τον τρόπο που πάει, κρατώντας έναν φάκελο γεμάτο χαρτιά, θα είναι υποθέτω σημαντικό πρόσωπο. Εκτός κι αν μόνο τα έγγραφα είναι σημαντικά, κι αυτός κλέβει κάτι απ’ αυτά και γεμίζει τη δική του ασημαντότητα. Θα δείξει, γιατί εξέχει απ’ τη δεξιά τσέπη της καμπαρτίνας ένα κινητό τηλέφωνο. Βέβαια εγώ, δεν έχω πού να πάρω τηλέφωνο. Το αφαιρώ παρόλαυτά, με μια κίνηση τόσο απαλή, που τίποτε δεν καταλαβαίνει. Με προδίδει όμως το ίδιο μου το κοινό, ακούγονται γέλια. Ο άλλος κάτι υποπτεύεται, στρέφεται προς το μέρος μου κι ανακαλύπτει την κλοπή που του έγινε. Εγώ, με κάπως αυστηρό απασχολημένο ύφος κάνω πως τηλεφωνώ, κυκλώνοντας το καπέλο. Όσο πιο αδιάφορος δείχνω, τόσο οργίζεται. Δεν διακινδυνεύει όμως καμιά κίνηση. Τον βλέπουν και τόσοι άνθρωποι. Τον κοιτάζω τώρα κι εγώ, ψύχραιμος, ίσια στα μάτια. Του χαμογελάω ταυτόχρονα, δείχνοντας το καπέλο με νόημα. Ζορίζεται λίγο, βγάζει τέλος απ’ το πορτοφόλι του ένα χαρτονόμισμα, το τσαλακώνει και το ρίχνει στο άδειο καπέλο. Mille lire. Του δίνω κι εγώ πίσω το τηλέφωνο. Τον κοιτάζω μετά που απομακρύνεται κάπως ενοχλημένος. Τώρα είναι η ευκαιρία για μένα. Κάνω μια βόλτα και το καπέλο μου γεμίζει με χρήματα. Κάνω και μια τελευταία υπόκλιση και επιστέφοντας στην καρέκλα, ακούω το χειροκρότημα. Βγάζω έπειτα τη μύτη, αδειάζω το χρήμα στις τσέπες, φοράω το παλτό, το καπέλο και σοβαρεύομαι. Πάνω στην ώρα γιατί βλέπω τους καραμπινιέρους να επιστρέφουν. Τραβάω το λοιπόν κατά του Modi, σφυρίζοντας αδιάφορα μέχρι να περάσουν. Θ’ αρχίσουνε πάλι να ρωτάνε και δεν έχω διάθεση. Ούτε documenti έχω, ούτε τίποτε. Περνούν, δεν με αναγνωρίζουν.

Μεσημέριασε πια, έσπασε κάπως το κρύο. Ένας πιτσιρίκος τρώει tartufo, μια γυναίκα πάει φορτωμένη με ψώνια. Με πιάνει θλίψη ξαφνικά, αλλόκοτη νοσταλγία. Και κάθομαι ξανά στην καρέκλα. Στα ρεύματα κάθομαι του αέρα, κι οι δείχτες του ρολογιού της Sant’ Agneze γυρνούν ανάποδα. Βγάζω τα γάντια, παίρνω κι απ’ το βαλιτσάκι μου το κλαρίνο. Βρίσκω έναν ήχο που να μ’ αρέσει και βαράω μετά, αυτή τη φορά δίχως χρήματα. Ένα τραγούδι, ένα δεύτερο. Χελιδονίσματα τα έλεγε ο παππούς.-

ΓΙΑΤΙ ΓΡΑΦΩ;

2008-09-25T19:09:00.009+03:00

"Why Write?", μετάφραση από το "The Red Notebook" του Paul Auster, πρώτη δημοσίευση, «Οδός Πανός», Νο 108, Απρίλιος-Ιούνιος 2000

1.

Μια Γερμανίδα φίλη αφηγείται τα περιστατικά που συνέβησαν πριν γεννήσει τις δύο της κόρες.
Πριν δεκαεννιά χρόνια, σε προχωρημένη εγκυμοσύνη και ήδη μερικές εβδομάδες πριν το τέλος, η Α. κάθισε στον καναπέ του καθιστικού της και άνοιξε την τηλεόραση. Όπως το έφερε η τύχη, έπεφταν οι τίτλοι από μία ταινία που μόλις ξεκινούσε στην οθόνη. Ήταν “Η ιστορία μιας Μοναχής”, ένα χολιγουντιανό δράμα του ’50 με πρωταγωνίστρια την Audrey Hepburn. Ευτυχής για την σύμπτωση, η Α. άρχισε να παρακολουθεί την ταινία, κι αμέσως απορροφήθηκε. Στη μέση περίπου, την έπιασαν οι πόνοι. Ο σύζυγός της την οδήγησε στο νοσοκομείο, και δεν έμαθε ποτέ πώς τέλειωνε η ταινία.
Τρία χρόνια αργότερα, έγκυος στο δεύτερο παιδί της, η Α. κάθισε στον καναπέ και άνοιξε ακόμη μια φορά την τηλεόραση. Έπαιζε ξανά την ταινία “Η ιστορία μιας Μοναχής” με την Audrey Hepburn. Πιο αξιοσημείωτο (και η Α. έδινε μεγάλη έμφαση σ’ αυτό το σημείο) ήταν ότι είχε βρει την ταινία ακριβώς στο ίδιο σημείο που την είχε αφήσει τρία χρόνια νωρίτερα. Αυτή τη φορά ήταν αποφασισμένη να την παρακολουθήσει μέχρι το τέλος. Σε λιγότερο από δεκαπέντε λεπτά, έσπασαν τα νερά, και πήγε στο νοσοκομείο, να γεννήσει για δεύτερη φορά.
Αυτές οι δυο κόρες είναι τα μόνα παιδιά της Α.. Η πρώτη γέννα ήταν υπερβολικά δύσκολη (η φίλη μου δεν τα κατάφερε καλά και ήταν άρρωστη πολλούς μήνες μετά), αλλά ο δεύτερος τοκετός ήρθε ομαλά, δίχως επιπλοκές.

2.

Πριν πέντε χρόνια, πέρασα το καλοκαίρι με τη γυναίκα και τα παιδιά μου στο Vermont, νοικιάζοντας μια παλιά, απομονωμένη αγροικία στην κορυφή ενός βουνού. Μια μέρα, μία γυναίκα από την πλησιέστερη πόλη πέρασε να μας επισκεφτεί με τα δύο της παιδιά, το κορίτσι τεσσάρων χρόνων και το αγόρι δεκαοχτώ μηνών. Η κόρη μου η Sophie μόλις είχε κλείσει τα τρία, και διασκέδαζαν με το κορίτσι παίζοντας η μία με την άλλη. Η γυναίκα μου κι εγώ καθίσαμε στην κουζίνα με τη φιλοξενούμενή μας, και τα παιδιά πήγαν να παίξουν.
Πέντε λεπτά αργότερα ακούστηκε ένας δυνατός θόρυβος. Το μικρό αγόρι περιφερόταν στο μπροστινό χολ στην άλλη άκρη του σπιτιού, και όπως η γυναίκα μου είχε τοποθετήσει ένα βάζο με λουλούδια σ’ αυτό το χολ μόλις δύο ώρες νωρίτερα, δεν δυσκολεύτηκα να μαντέψω τι είχε συμβεί. Και δεν χρειαζόταν καν να δω για να καταλάβω πως το πάτωμα ήταν σκεπασμένο με σπασμένα γυαλιά και λιμνούλες νερού - κοτσάνια και πέταλα από μια δωδεκάδα σκορπισμένα λουλούδια.
Ενοχλήθηκα. Διαβολόπαιδα, είπα μέσα μου. Διαβολεμένοι άνθρωποι, με τα διαβολεμένα αδέξια παιδιά τους. Ποιός τους έδωσε το δικαίωμα να επισκέπτονται δίχως να ειδοποιούν;
Είπα στη γυναίκα μου πως θα τακτοποιούσα, κι έτσι ενώ εκείνη και η επισκέπτριά μας συνέχιζαν την κουβέντα τους, πήρα σκούπα, φαράσι, και μερικά πετσετόπανα και κατευθύνθηκα προς το μπροστινό μέρος του σπιτιού.
Η γυναίκα μου είχε βάλει τα λουλούδια σ’ ένα ξύλινο κιβώτιο που ήταν τοποθετημένο ακριβώς κάτω απ’ το κιγκλίδωμα της σκάλας. Αυτές οι σκάλες ήταν ιδιαίτερα απότομες και στενές, και, ούτε ένα μέτρο απ’ το κάτω σκαλί, υπήρχε ένα μεγάλο παράθυρο. Αναφέρομαι σ’ αυτή την τοπογραφική ιδιομορφία γιατί είναι σημαντική. Το πού βρισκόταν το κάθε τι έχει μεγάλη σημασία για το τί ακολούθησε.
Μισοτέλειωνα με το καθάρισμα, όταν η κόρη μου εκτοξεύτηκε απ’ το δωμάτιό της προς το κεφαλόσκαλο του δεύτερου πατώματος. Ήμουν αρκετά κοντά στην αρχή της σκάλας για να την πάρει το μάτι μου (ένα ή δύο βήματα πίσω και θα ήταν έξω απ’ το οπτικό μου πεδίο), και σ’ αυτή την ελάχιστη στιγμή είδα πως είχε εκείνη την ολότελα ευτυχισμένη έκφραση στο πρόσωπό της που γέμιζε τη μέση μου ηλικία με ακατάσχετη χαρά. Κι ακόμη, μία στιγμή αργότερα, πριν προφτάσω να πω τίποτε, σκόνταψε. Η μύτη του λαστιχένιου παπουτσιού της είχε πιαστεί στο κεφαλόσκαλο, και έτσι, δίχως φωνές ή προειδοποίηση διέσχιζε τον αέρα. Δεν θέλω να υπαινιχθώ ότι έπεφτε ή κατρακυλούσε ή αναπηδούσε στα σκαλιά. Θέλω να πω πως πετούσε. Το παραπάτημα κυριολεκτικά την εκτόξευσε, και απ’ την τροχιά της πτήσης της μπορούσα να δω πως κατευθυνόταν προς το παράθυρο.
Τί έκανα; Δεν ξέρω τι. Βρισκόμουν απ’ την άλλη μεριά του κάγκελου όταν είδα το ταξίδι της, αλλά τη στιγμή που ήταν στη μέση της απόστασης μεταξύ πλατύσκαλου και παραθύρου, εγώ στεκόμουν στο τελευταίο σκαλί της σκάλας. Πώς έφτασα εκεί; Δεν ήταν τίποτε περισσότερο από μερικά βήματα, αλλά μου φαίνεται απίθανο να κάλυψα αυτή την απόσταση μέσα σ’ εκείνο τον ελάχιστο χρόνο - που είναι έξω απ’ το χρόνο. Κι όμως, ήμουν εκεί, και τη στιγμή που έφτασα σήκωσα τα μάτια, άνοιξα τα χέρια και την έπιασα.

3.

Ήμουν στα δεκατέσσερα. Για τρίτο στη σειρά χρόνο οι γονείς μου με έστειλαν σε μια καλοκαιρινή κατασκήνωση στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης. Ξόδευα το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου μου παίζοντας μπάσκετ και μπέιζμπολ, αλλά καθώς ήταν μικτή η κατασκήνωση, υπήρχαν επίσης κι άλλες δραστηριότητες, κοινωνικά απογεύματα, η πρώτη αδέξια έλξη για τα κορίτσια, λαχανιασμένες επιδρομές, οι συνηθισμένες εφηβικές αταξίες. Θυμάμαι επίσης πως κάπνιζα κάτι φτηνά τσιγάρα στα κρυφά, τα πρώτα ερωτικά σκιρτήματα και τις ατέλειωτες μάχες με μπαλόνια γεμάτα νερό.
Απ’ αυτά τίποτε το σημαντικό. Ήθελα απλά να σημειώσω το πόσο τρωτή μπορεί να είναι η ηλικία των δεκατεσσάρων. Ούτε παιδί, ούτε έφηβος ακόμη, αναπηδάς πίσω και μπρος ανάμεσα στο ποιός ήσουν και στο ποιός είσαι έτοιμος να γίνεις. Στη δική μου περίπτωση, ήμουν ακόμη αρκετά μικρός για να σκέφτομαι πως είχα το νόμιμο δικαίωμα να παίζω με τους μεγαλύτερους, αλλά και αρκετά μεγάλος ώστε ν’ αναρωτιέμαι για την ύπαρξη του Θεού. Είχα διαβάσει το Κομμουνιστικό Μανιφέστο κι όμως διασκέδαζα ακόμη παρακολουθώντας τα πρωινά του Σαββάτου κινούμενα σχέδια. Κάθε φορά που έβλεπα το πρόσωπό μου στον καθρέφτη, νόμιζα πως κοιτούσα κάποιον άλλον.
Υπήρχαν δεκάξι ή δεκαοχτώ αγόρια στην δική μου ομάδα. Οι περισσότεροι από μας ήμαστε μαζί κάμποσα χρόνια, αλλά ένα ζευγάρι νεοφερμένων συνδέθηκαν μαζί μας εκείνο το καλοκαίρι. Τον έναν τον έλεγαν Ralph. Ήταν ένα ήσυχο παιδί χωρίς ιδιαίτερο ενθουσιασμό για κόλπα με τις μπάλες του μπάσκετ ή για χτυπήματα στον αμυντικό, κι ενώ κανένας δεν του δυσκόλευε τη ζωή, είχε πρόβλημα να ενσωματωθεί. Είχε αποτύχει σε δύο τρία μαθήματα εκείνο το χρόνο και τις περισσότερες απ’ τις ελεύθερες στιγμές του τις πέρναγε κάνοντας ιδιαίτερα με έναν από τους επόπτες. Ήταν κάπως θλιβερό και τον λυπήθηκα - αλλά όχι και τόσο πολύ ώστε να χάσω τον ύπνο μου.
Οι επόπτες μας ήταν όλοι Νεοϋορκέζοι φοιτητές κολεγίου απ’ το Brooklyn και το Queens. Εξυπνάκηδες και σκληροί μπασκετμπολίστες, μελλοντικοί οδοντίατροι, λογιστές, και δάσκαλοι, παιδιά της πόλης μέχρι το κόκαλο. Όπως οι περισσότεροι αληθινοί Νεοϋορκέζοι επέμεναν ν’ αποκαλούν το έδαφος “πάτωμα”, ακόμη κι όταν κάτω απ’ τα πόδια τους ήταν μόνο γρασίδι, χαλίκια και βρωμιές. Οι παγίδες της παραδοσιακής καλοκαιρινής ζωής στην κατασκήνωση ήταν τόσο ξένες γι’ αυτούς όσο το Ινστιτούτο Οδικών Μεταφορών για έναν αγρότη της Αιόβας. Μονόξυλα, σχοινάκια, αναβάσεις στα βουνά, στήσιμο σκηνών, τραγούδια γύρω απ’ τη φωτιά, ήταν δύσκολο να τα βρεις στον κατάλογο των ενδιαφερόντων τους. Μπορούσαν να μας υποδείξουν τα καλύτερα σημεία για να βάλουμε τις αξίνες ή να τσακωθούν για τις όποιες αντιδράσεις, ειδάλλως τριγυρνούσαν άσκοπα και έλεγαν αστεία.
Φανταστείτε την έκπληξή μας ένα απόγευμα, όταν ο επόπτης μας ανακοίνωσε ότι θα κάναμε μία πορεία στο δάσος. Είχε κυριευτεί από μια έμπνευση και δεν ήταν διατεθειμένος να επιτρέψει σ’ οποιονδήποτε να πει κουβέντα γι’ αυτό. Αρκετό μπάσκετ είπε. Ήμαστε κυκλωμένοι από τη φύση, και ήταν καιρός να επωφεληθούμε από αυτό κι αρχίσαμε να παριστάνουμε τους πραγματικούς κατασκηνωτές - ή να λέμε διάφορα σχετικά. Έτσι, μετά την ανάπαυση που ακολούθησε το γεύμα, ολόκληρη η ομάδα των δεκαεξάχρονων ή δεκαεφτάχρονων αγοριών μαζί με τους δύο ή τρεις επόπτες ξεκίνησαν προς το δάσος.
Ήταν όψιμος Ιούλιος του 1961. Όλοι ήταν σε εύθυμη διάθεση, θυμάμαι, και στη μισή περίπου ώρα πεζοπορίας οι περισσότεροι συμφωνούσαν ότι η έξοδος αυτή ήταν καλή ιδέα. Κανένας μας δεν είχε βεβαίως πυξίδα ή την παραμικρή ένδειξη για το πού πηγαίναμε, αλλά διασκεδάζαμε, κι αν μας συνέβαινε να χαθούμε πού θα ήταν το πρόβλημα; Αργά ή γρήγορα θα βρίσκαμε τον δρόμο της επιστροφής.
Άρχισε τότε να βρέχει. Στην αρχή μόλις που έγινε αντιληπτό, μερικές ψιλές σταγόνες έπεφταν ανάμεσα στα φύλλα και τα κλαδιά, τίποτε το ανησυχητικό. Περπατούσαμε, απρόθυμοι ν’ αφήσουμε το λίγο νερό να καταστρέψει το κέφι μας, αλλά μερικά λεπτά αργότερα άρχισε να βρέχει για τα καλά. Μουσκέψαμε όλοι και οι επόπτες αποφάσισαν πως έπρεπε να κάνουμε μεταβολή και να γυρίσουμε πίσω. Το μόνο πρόβλημα ήταν ότι κανένας δεν ήξερε προς τα πού έπεφτε η κατασκήνωση. Το δάσος ήταν συμπαγές, πυκνό με συστάδες δέντρων και διάστικτους αγκαθωτούς θάμνους, κι εμείς είχαμε πάρει τυχαία το δρόμο μέχρι εκεί, κάνοντας απότομες αλλαγές κατεύθυνσης για να προχωρούμε. Για να προστεθεί στη σύγχυση, η δυσκολία να δούμε. Το δάσος ήταν από την αρχή σκοτεινό, αλλά με την βροχή να πέφτει και τον ουρανό να γίνεται μαύρος, έμοιαζε περισσότερο νύχτα, παρά τρεις ή τέσσερις το απόγευμα.
Έπειτα ακούστηκε μια βροντή. Και μετά τον κεραυνό φάνηκε η αστραπή. Η καταιγίδα ήταν ακριβώς από πάνω μας, και συνέβη να είναι η τελευταία του καλοκαιριού. Δεν είχα ξαναδεί καιρό σαν κι αυτόν ούτε πριν ούτε μετά από τότε. Η βροχή έπεφτε πάνω μας τόσο ραγδαία που πονούσε πραγματικά. και κάθε που έπεφτε κεραυνός μπορούσες να αισθανθείς το θόρυβο να πάλλεται μέσα στο σώμα σου. Αμέσως μετά, οι αστραπές ήρθαν και χόρευαν γύρω μας σαν δόρατα μυτερά. Ήταν σα να είχαν αναπτυχθεί όπλα πίσω απ’ τον ισχνό αέρα: μια ξαφνική αναλαμπή μετέτρεπε τα πάντα σ’ ένα φωτεινό άυλο άσπρο. Χτυπιόταν τα δέντρα, και τα κλαδιά απανθρακώνονταν. Έπειτα για μια στιγμή σκοτείνιαζε ξανά, ένας ακόμη κρότος ξέσπαγε στον ουρανό, και η αστραπή επέστρεφε σ’ ένα διαφορετικό σημείο.
Στην αρχή, οι αστραπές ήταν αυτές που μας τρόμαξαν. Θα ήταν ανοησία να μη φοβηθούμε, και στον πανικό μας προσπαθούσαμε να ξεφύγουμε μακριά απ’ αυτές. Αλλά η καταιγίδα ήταν τόσο δυνατή, και όπου κι αν πηγαίναμε πέφταμε πάνω σε περσότερες αστραπές. Ήταν μια άτακτη φυγή, ένα απερίσκεπτο γρήγορο τρέξιμο σε κύκλους. Έπειτα, ξαφνικά, κάποιος αναγνώρισε ένα ξέφωτο στο δάσος.
Μια σύντομη φιλονικία ξέσπασε, για το αν ήταν ασφαλέστερο μ’ αυτόν τον καιρό να κατευθυνθούμε προς το άνοιγμα ή να συνεχίσουμε να στεκόμαστε κάτω απ’ τα δέντρα. Μια πειστική φωνή για το άνοιγμα κέρδισε και όλοι τρέξαμε προς το ξέφωτο.
Επρόκειτο για ένα μικρό λιβάδι, πιθανώς ένα βοσκότοπο που ανήκε σε κάποιο αγρόκτημα της περιοχής, και για να φτάσουμε ως εκεί έπρεπε να συρθούμε κάτω απ’ το αγκαθωτό πλέγμα του φράχτη. Ένας ένας, πέσαμε κάτω με την κοιλιά, και συρθήκαμε πόντο πόντο μέσα απ’ το πέρασμα. Ήμουν στη μέση της σειράς, ακριβώς πίσω απ’ τον Ralph. Τη στιγμή που αυτός περνούσε κάτω από το αγκαθωτό πλέγμα, ήρθε ακόμη μια λάμψη, εγώ ήμουν δύο ή τρία βήματα μακριά, αλλά επειδή η βροχή χτυπούσε τα βλέφαρά μου, δυσκολεύτηκα να υποθέσω τι συνέβη. Ήξερα όλο κι όλο ότι ο Ralph είχε σταματήσει να κινείται. Φαντάστηκα ότι θα ζαλίστηκε, έτσι σύρθηκα πίσω του, κάτω απ’ το συρματόπλεγμα. Μόλις βρέθηκα απ’ την άλλη μεριά τον έπιασα καλά απ’ το μπράτσο και τον έσυρα με κόπο από κάτω.
Δεν ξέρω πόσο μείναμε σ’ εκείνο το χωράφι. Μια ώρα, θα μπορούσα να υποθέσω, κι ολόκληρο το διάστημα που βρισκόμασταν εκεί, η βροχή, οι κεραυνοί και οι αστραπές συνέχιζαν να πέφτουν με θόρυβο πάνω μας. Ήταν μια καταιγίδα βγαλμένη απ’ τις σελίδες της Βίβλου, και συνέχιζε και συνέχιζε σα να μην επρόκειτο να σταματήσει ποτέ.
Δύο ή τρία αγόρια είχαν χτυπηθεί από κάτι - ίσως από τους κεραυνούς, ίσως απ’ τις δονήσεις που ακολουθούσαν τους κεραυνούς όπως χτύπαγαν το έδαφος γύρω τους - και το λιβάδι άρχισε να γεμίζει με τα βογγητά τους. Άλλα παιδιά έκλαιγαν και προσεύχονταν. Κι άλλοι, ακόμα τρομαγμένοι απ’ τις ίδιες τους τις φωνές, προσπαθούσαν να δώσουν λογικές συμβουλές. Ξεφορτωθείτε κάθε τι το μεταλλικό έλεγαν, το μέταλλο τραβά τους κεραυνούς. Βγάλαμε όλοι τις ζώνες και τις πετάξαμε μακριά.
Δεν θυμάμαι να έλεγα τίποτα. Δεν θυμάμαι να έκλαιγα. Ένα άλλο αγόρι κι εγώ αναλάβαμε να φροντίσουμε τον Ralph. Ήταν ακόμη αναίσθητος. Του τρίψαμε χέρια και μπράτσα, του τραβήξαμε έξω τη γλώσσα ώστε να μην την καταπιεί, του είπαμε να την κρατήσει κρεμασμένη εκεί. Μετά από λίγο το δέρμα του άρχισε να παίρνει ένα ελαφρύ γαλαζωπό χρώμα. Το σώμα του μου φαινόταν πιο κρύο στο άγγιγμα, αλλά παρά την καταφανή ένδειξη, ούτε για μια στιγμή δεν μου πέρασε απ’ το μυαλό πως δεν επρόκειτο να συνέλθει. Ήμουν μόνο δεκατέσσερα, και σε τελευταία ανάλυση τι ήξερα; Δεν είχα ξαναδεί πεθαμένο.
Ήταν το συρματόπλεγμα που το έκανε, υποθέτω. Τα άλλα παιδιά που χτυπήθηκαν απ’ τους κεραυνούς είχαν παραλύσει, αισθάνονταν πόνο στα μέλη τους για μια ώρα περίπου, και μετά συνήλθαν. Αλλά ο Ralph είχε μείνει κάτω απ’ το φράχτη όταν τον χτύπησε ο κεραυνός, και είχε πεθάνει ακαριαία από ηλεκτροπληξία.
Αργότερα, όταν μου είπαν πως ήταν νεκρός, έμαθα πως είχε ένα κάψιμο οκτώ ίντσες κατά μήκος στην πλάτη του. Θυμάμαι που προσπαθούσα να κατανοήσω αυτά τα νέα κι έλεγα στον εαυτό μου πως δεν θα αισθανόμουν ποτέ ξανά τη ζωή με τον ίδιο τρόπο. Αρκετά παράξενο, δεν είχα σκεφτεί ακόμη το πώς είχα περάσει ακριβώς δίπλα του, όταν συνέβη. Δεν μου πέρασε απ’ το μυαλό, πως ένα ή δύο δευτερόλεπτα αν αργούσα και θα ήμουν εγώ. Τι σκεφτόμουν όταν του κρατούσα τη γλώσσα κοιτάζοντας μέσα απ’ τα δόντια του. Στο στόμα του είχε αποτυπωθεί ένας ελαφρύς μορφασμός, και από τα μισάνοιχτα χείλη του, πέρασα ώρα κοιτάζοντας μέσα απ’ τις άκριες των δοντιών του. Τριάντα τέσσερα χρόνια αργότερα, κι ακόμη τις θυμάμαι. Και τα μισόκλειστα, μισάνοιχτα μάτια του. Τα θυμάμαι κι αυτά.

4.

Όχι πολλά χρόνια πριν, έλαβα ένα γράμμα από μία γυναίκα που ζει στις Βρυξέλλες. Σε αυτό μου διηγιόταν την ιστορία ενός φίλου της, ενός άντρα που γνώριζε απ’ τα παιδικά της χρόνια.
Το 1940, ο άντρας αυτός κατατάχτηκε στον Βελγικό Στρατό. Όταν η χώρα έπεσε στα χέρια των Γερμανών αργότερα εκείνο το χρόνο, είχε συλληφθεί και ριχθεί σε ένα στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου. Παρέμεινε εκεί μέχρι που τέλειωσε ο πόλεμος το 1945.
Στους φυλακισμένους επιτρεπόταν να αλληλογραφούν με τους εργαζόμενους στον Ερυθρό Σταυρό πίσω στο Βέλγιο. Του είχε τυχαία ανατεθεί για αλληλογραφία - μια νοσοκόμος του Ερυθρού Σταυρού από τις Βρυξέλες - και για τα επόμενα πέντε χρόνια αντάλλασσαν γράμματα μ’ αυτή τη γυναίκα κάθε μήνα. Με το πέρασμα του χρόνου έγιναν φίλοι πιστοί. Και το κυριότερο (δεν είμαι επακριβώς σίγουρος για το πόσο καιρό πήρε αυτό), κατάλαβαν πως κάτι περσότερο από φιλία είχε αναπτυχθεί μεταξύ τους. Η αλληλογραφία συνεχίστηκε, μεγαλώνοντας ακόμη την οικειότητα με κάθε ανταλλαγή, και τέλος ομολόγησαν την αγάπη τους ο ένας στον άλλο. Ήταν κάτι τέτοιο πιθανό; Δεν είχαν ειδωθεί ποτέ, δεν είχαν κάνει ούτε για λίγο ο ένας παρέα του άλλου.
Μετά το τέλος του πολέμου, ο άντρας βγήκε από τη φυλακή και επέστρεψε στις Βρυξέλλες. Συνάντησε τη νοσοκόμα, τον συνάντησε και κείνη, και ποτέ δεν απογοητεύτηκαν. Μικρό χρονικό διάστημα αργότερα παντρεύτηκαν.
Τα χρόνια περνούσαν. Απέκτησαν παιδιά, μεγάλωσαν, ο κόσμος είχε γίνει ελάχιστα διαφορετικός. Ο γιός τους τέλειωσε τις σπουδές του στο Βέλγιο και έφυγε για να κάνει την μεταπτυχιακή του εργασία στη Γερμανία. Εκεί στο πανεπιστήμιο, ερωτεύτηκε μια νεαρή Γερμανίδα. Έγραψε στους γονείς του και τους ανακοίνωσε πως θα παντρευτεί.
Οι γονείς κι από τις δύο πλευρές δεν μπορούσαν να ναι πιο ευτυχισμένοι για τα παιδιά τους. Οι δύο οικογένειες κανόνισαν να βρεθούν και την καθορισμένη μέρα η οικογένεια των Γερμανών εμφανίστηκε στο σπίτι της οικογένειας των Βέλγων στις Βρυξέλλες. Καθώς ο Γερμανός πατέρας έμπαινε στο σαλόνι και ο Βέλγος πατέρας σηκωνόταν να τον καλωσορίσει, οι δύο άντρες κοιτάχτηκαν στα μάτια κι αναγνώρισαν ο ένας τον άλλο. Είχαν περάσει πολλά χρόνια αλλά κανένας απ’ τους δυο δεν είχε καμιά αμφιβολία για το ποιός ήταν ο άλλος. Κάποιο διάστημα στη ζωή τους, έβλεπε καθημερινά ο ένας τον άλλον. Ο Γερμανός πατέρας ήταν ένας απ’ τους φύλακες στο στρατόπεδο των αιχμαλώτων, όπου ο Βέλγος πατέρας είχε περάσει στον τον πόλεμο.
Όπως βιάστηκε να προσθέσει, η γυναίκα που μου έγραφε το γράμμα, δεν προηγήθηκε καμιά έχθρα μεταξύ τους. Όσο τερατώδης κι αν ήταν η Γερμανική κατοχή, ο Γερμανός πατέρας δεν είχε κάνει τίποτα στη διάρκεια αυτών των πέντε χρόνων για να στραφεί ο Βέλγος πατέρας εναντίον του.
Αν είναι έτσι και είναι πιθανό, αυτοί οι δύο άντρες είναι τώρα οι καλύτεροι φίλοι. Η μεγαλύτερη ευχαρίστηση στη ζωή και των δύο είναι τα εγγόνια που έχουν από κοινού.

5.

Ήμουν οχτώ χρονών. Σε κείνη τη στιγμή της ζωής μου, τίποτε δεν ήταν πιο σημαντικό για μένα απ’ το μπέιζμπολ. Η ομάδα μου ήταν οι New York Giants, και παρακολουθούσα τις πράξεις αυτών των αντρών με την αφοσίωση ενός αληθινού πιστού. Ακόμη και τώρα, όταν θυμάμαι εκείνη την ομάδα που πια δεν υπάρχει, να παίζει σε ένα γήπεδο που επίσης δεν υπάρχει, μπορώ να ξετυλίξω τα ονόματα σχεδόν κάθε παίχτη με τη σειρά: Alvin Dark, Whitey Lockman, Don Mueller, Johnny Antonelli, Monte Irvin, Hoyt Wilhelm. Αλλά κανένας δεν ήταν μεγαλύτερος, κανένας πιο τέλειος, κανένας που ν’ άξιζε τη λατρεία περισσότερο απ’ τον Willie Mays, τον πυρακτωμένο, που σε φώναζε γεια σου μικρέ.
Εκείνη την Άνοιξη με είχαν πάρει στον πρώτο μου μεγάλο αγώνα για το πρωτάθλημα. Φίλοι των γονιών μου είχαν εισιτήρια στα θεωρεία του γηπέδου Polo Ground, και μια Απριλιάτικη νύχτα μερικοί από μας πήγαμε να παρακολουθήσουμε τους Giants να παίζουν με τους Milwaukee Braves. Δεν ξέρω ποιός κέρδισε, δεν μπορώ να θυμηθώ την παραμικρή λεπτομέρεια, αλλά θυμάμαι πως μόλις τέλειωσε το παιγνίδι οι γονείς μου και οι φίλοι τους κάθισαν μιλώντας στις θέσεις τους μέχρι που οι άλλοι θεατές έφυγαν. Είχαμε καθυστερήσει τόσο ώστε έπρεπε να διασχίσουμε το γήπεδο του μπέιζμπολ και να βγούμε απ’ την κεντρική έξοδο, που ήταν και η μόνη ανοιχτή. Κι όπως συνέβη, εκείνη η έξοδος ήταν ακριβώς κάτω απ’ τα αποδυτήρια των παιχτών.
Μόλις πλησιάσαμε τον τοίχο, πήρε το μάτι μου τον Willie Mays. Δεν είχα καμιά αμφιβολία σχετικά με το ποιός ήταν. Ήταν ο Willie Mays, που είχε ήδη βγάλει τη στολή και καθόταν εκεί με τα καθημερινά του ρούχα ούτε δέκα βήματα μακριά μου. Κατάφερα να κρατήσω τα πόδια μου που κατευθυνόταν προς το μέρος του, συγκεντρώνοντας κάθε ίχνος κουράγιου, εξαναγκάζοντας το στόμα μου να πει μερικές λέξεις: ”Κύριε Mays”, είπα, ”θα μπορούσα παρακαλώ να έχω ένα αυτόγραφο;”
Πρέπει να ήταν όλο κι όλο εικοσιτεσσάρων χρονών, αλλά δεν μπορούσα να προφέρω το μικρό του όνομα.
Η απόκριση στην ερώτησή μου ήταν απότομη αλλά φιλική. ”Βεβαίως, μικρέ, βεβαίως”, είπε. ”Έχεις ένα μολύβι;”. Ήταν τόσο γεμάτος από ζωή, θυμάμαι, τόσο γεμάτος νεανική ενέργεια, που συνέχιζε να αναπηδά πάνω κάτω όσο μίλαγε.
Δεν είχα μολύβι, έτσι ρώτησα τον πατέρα μου αν μπορούσα να δανειστώ το δικό του. Δεν είχε και κείνος. Ούτε και η μητέρα μου. Ούτε, όπως αποδείχτηκε, και κανένας άλλος απ’ τους μεγάλους.
Ο άφταστος Willie Mays καθόταν εκεί παρακολουθώντας σιωπηλά. Όταν έγινε ξεκάθαρο πως κανένας από μας δεν είχε τίποτε για να γράψεις μ’ αυτό, γύρισε προς τη μεριά μου και σήκωσε τους ώμους. ”Συγνώμη μικρέ”, είπε. ”Αν δεν έχεις μολύβι, δεν μπορώ να σου δώσω αυτόγραφο”. Και στη συνέχεια βγήκε απ’ το γήπεδο μέσα στη νύχτα.
Δεν ήθελα να κλάψω, αλλά δάκρυα άρχισαν να τρέχουν στα μάγουλά μου, και δεν μπορούσα να τα σταματήσω. Ακόμη χειρότερα, έκλαιγα μέσα στο αυτοκίνητο, σ’ όλη την επιστροφή προς το σπίτι. Ναι, είχα συντριβεί από την απογοήτευση, αλλά είχα επίσης πεισμώσει με τον εαυτό μου που δεν μπόρεσε να κρατήσει εκείνα τα δάκρυα. Δεν ήμουν μωρό. Ήμουν οχτώ χρονών, και τα μεγάλα παιδιά δεν επιτρεπόταν να κλαίνε για τέτοια πράγματα. Όχι μόνο δεν είχα το αυτόγραφο του Willie Mays, δεν είχα ούτε κανένα άλλο. Η ζωή με είχε δοκιμάσει, κι απ’ όλες τις απόψεις είχα βρει τον εαυτό μου να υπολείπεται.
Μετά από κείνη τη νύχτα, άρχισα να έχω ένα μολύβι μαζί μου όπου κι αν πήγαινα. Έγινε συνήθειά μου να μη βγαίνω απ’ το σπίτι δίχως να’ χω σιγουρευτεί πως είχα ένα μολύβι στην τσέπη μου. Δεν είναι πως είχα ιδιαίτερα σχέδια γι’ αυτό το μολύβι, αλλά δεν ήθελα να είμαι απροετοίμαστος. Είχα πιαστεί μια φορά με άδεια χέρια και δεν επρόκειτο να επιτρέψω να μου ξανασυμβεί.
Αν όχι τίποτε άλλο, τα χρόνια με δίδαξαν το εξής: Αν έχεις ένα μολύβι στην τσέπη, παρουσιάζεται πάντα μια καλή ευκαιρία να μπεις στον πειρασμό και μια μέρα ν’ αρχίσεις να το χρησιμοποιείς.
Όπως μου αρέσει να λέω στα παιδιά μου, έτσι έγινα συγγραφέας.-

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΜΙΑΣ ΑΡΧΗΣ

2008-09-22T15:21:00.011+03:00

Το τέλος μιας αρχής
(Αναφορά στον Νίκο Αλέξη Ασλάνογλου)
Εκδόσεις Οδός Πανός

Ερχόταν στον ύπνο μου διαρκώς, κυκλοφορούσε αθόρυβα και νωχελικά στα μέσα δωμάτια, με απορύθμιζε συστηματικά, για όσο καιρό γραφόταν ετούτο το κείμενο. Πρίγκηπας, άγιος ή τρελός, πάντοτε όμως ζωντανός, ολοζώντανος, μ’ εκείνο το χαρακτηριστικό γέλιο και τη σπιρτάδα στα μάτια. Κι όλο ρώταγε λέξεις που απηχούσαν ποιήματα. Κάτι που δύσκολα, κι αν ποτέ μου καταφέρω να εξηγήσω.

Σταμάτησε να έρχεται μόλις ολοκληρώθηκε αυτό το μικρό βιβλίο κι άρχισε έκτοτε να με απασχολεί με διαφορετικό τρόπο, σαν ένα πορτρέτο παλιό που κρεμάμε στον τοίχο, στα εσωτερικά κοιλώματα της ψυχής, και κάθε που το κοιτάζουμε ζωντανεύει στα μάτια μας ξανά όλη η ιστορία.

ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙ-ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

2008-09-20T19:19:00.012+03:00

Κείμενο για το festival αντι-διαφήμισης (καλοκαίρι 2008)

“Be realistic - demand the impossible!”

Anonymous graffiti, Paris 1968

Σκέφτομαι πως η δυσκολία που έχω να σας μιλήσω για μια λέξη που ξεκινά με την πρόθεση αντί, αντί-διαφήμιση, έγκειται ακριβώς στο γεγονός πως θα πρέπει πρώτα να αναφερθώ στην κεντρική έννοια, αυτή της διαφήμισης, και να δω ύστερα με τι τρόπο και μέχρι ποιού σημείου μπορεί να προστεθεί αυτό το αντί, τι σημασίες θα μπορούσε να πάρει.

1. Είναι μου φαίνεται πιο εύκολο σήμερα να διαπιστώσουμε γύρω μας, εκείνο που έλεγε ο γερμανός φιλόσοφος Φόιερμπαχ (1) , από το 1841, πως η εποχή μας προτιμά την εικόνα από το πράγμα καθαυτό, προτιμά το αντίγραφο από το πρωτότυπο, την αναπαράσταση από την πραγματικότητα, προτιμά το φαίνεσθαι απ’ το είναι. Για να επιβεβαιωθεί από την πράξη κι εκείνος και η Σχολή της Φραγκφούρτης έναν αιώνα αργότερα (2). Νομίζω πως σήμερα έχει εμπεδωθεί πλήρως ώστε να μην προκαλεί καν απορίες το γεγονός ότι εκείνο που οι άνθρωποι ζούσαν άμεσα έχει απομακρυνθεί και έχει γίνει αναπαράσταση, πως το θέαμα κάνει τους ανθρώπους να βλέπουν τον κόσμο που δεν είναι άμεσα χειροπιαστός, μέσα από διάφορες εξειδικευμένες διαμεσολαβήσεις, και πως η όραση, η αίσθηση η οποία επιδέχεται εύκολα την απάτη, υποκαθιστά την αφή και γίνεται η προνομιούχος αίσθηση (3). Ο σύγχρονος άνθρωπος δείχνει να προτιμά τους ψεύτικους κόσμους, αγνοεί, δεν θέλει, ή έχει ξεχάσει να σκέφτεται, κωφεύει η απωθεί, γίνεται άβουλος και παθητικός ως προς τα κοινά. Αυτό που κάποτε ονομάζαμε λαϊκή κουλτούρα και το στήριζε η παράδοση, σήμερα το αποκαλούμε μαζική κουλτούρα και προσαρμόζεται στην εκάστοτε εναλλασσόμενη μόδα. Το άτομο από ενεργός πολίτης έχει μετατραπεί σε καταναλωτή, η διαμεσολάβηση της τεχνολογίας και των νέων μέσων στην καθημερινότητα θεωρείται φυσιολογική, η πορεία προς τις αυτιστικές κοινωνίες του μέλλοντος διαφημίζεται ήδη, οι φανταστικοί συνομιλητές, τα εξ αντανακλάσεως είδωλα στις οθόνες, καθώς η ανθρώπινη παρουσία ή το βίωμα δείχνουν όλο και λιγότερο απαραίτητα. Η αλήθεια και το ψέμα αντιστρέφονται. Η κατανάλωση γίνεται αξία, και οι αξίες καταναλωτικά αγαθά.

Mε τον όρο διαφήμιση εννοούμε κάθε ενέργεια που αποβλέπει στην διάδοση πληροφοριών για εμπορικούς σκοπούς. Πρόκειται δηλαδή για έναν τομέα της εμπορικής δραστηριότητας και η τεχνική που χρησιμοποιεί ανήκει στον κλάδο του marketing. Σ’ ένα άλλο επίπεδο, διαφήμιση είναι η διάδοση πληροφοριών σε μια ομάδα ανθρώπων, με σκοπό να επηρεάσει τη συμπεριφορά τους, έτσι ώστε να πεισθούν τα άτομα αυτής της ομάδας να γίνουν ή να παραμείνουν αγοραστές ενός προϊόντος, ή μιας υπηρεσίας. Η διαφήμιση απευθύνεται σε ένα πολυπληθές ανώνυμο καταναλωτικό κοινό, με σκοπό να το οδηγήσει στην αγορά του διαφημιζόμενου προϊόντος (εμπορική διαφήμιση) ή στην αποδοχή μιας άποψης που εκφράζει (κοινωνική, πολιτική διαφήμιση). Ή και τα δυο μαζί, για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους. Ας μη ξεχνάμε πως κάθε διαφήμιση, εκτός από την εμπορική παρουσίαση του προϊόντος, έχει συνήθως και έναν περίγυρο, φέρει μαζί της κι ένα κόσμο γεμάτο νοήματα και σημασίες.

Η διαφήμιση σαν μορφή μαζικής επικοινωνίας, μας περιμένει καθημερινά, στο δρόμο, στο αεροδρόμιο ή το μετρό και τα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς, και είναι βέβαια πανταχού παρούσα όπως γνωρίζετε στα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας, τα οποία ζουν και θρέφονται απ’ αυτή, αρχής γενομένης από τον έντυπο τύπο, το ραδιόφωνο και την τηλεόραση, μέχρι και το υπερπέραν του διαδικτύου. Η μεταξύ τους σχέση: ζωτική αλληλεξάρτηση, η διαφήμιση ως εξουσία υπερέχει της εξουσίας των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας, και ως εκ τούτου, εκείνη είναι που υπαγορεύει το περιεχόμενο. Όχι μόνο τον χρόνο, όπως συνήθως ακούμε να λέγεται απολογητικά από τους παρουσιαστές της τηλεόρασης, αλλά και το περιεχόμενο. Τα διαφημιστικά μηνύματα, ως επιπρόσθετος βομβαρδισμός πρέπει να λαμβάνονται απ’ τους καταναλωτές στην ώρα τους, γιατί διαφορετικά δεν πηγαίνει καλά η θεραπεία.

2. Παρατηρώ τελευταία, εστιατόρια καφέ και μεγάλα καταστήματα να επιβάλλουν στους πελάτες τους μια επιπλέον δυνατή δόση διαφήμισης, οι σταθμοί των μέσων μεταφοράς, τα εικονογραφημένα λεωφορεία, όπου να στρέψεις το βλέμμα θα δεις ν’ αναπαράγεται το ίδιο διαρκώς μήνυμα, οι οθόνες να πολλαπλασιάζονται. Η εισβολή της διαφήμισης στον δημόσιο χώρο, στην εκπαίδευση (4), στην έρευνα και τις επιστήμες, στην πολιτική, στα θεάματα που διακόπτονται συχνά πυκνά από καταιγίδες διαφημιστικών μηνυμάτων, οριοθετεί και δείχνει το «σωστό δρόμο», χειραγωγεί την λεγόμενη κοινή γνώμη. Οι εργασίες των μαθητών, οι διαλέξεις των καθηγητών, θα πρέπει να περιστρέφονται γύρω από τα εμπορικά ενδιαφέροντα της εταιρείας που χρηματοδοτεί, ή τουλάχιστον να μην στρέφονται εναντίον της (5). Το ίδιο ισχύει για την έρευνα και την επιστήμη. Ποιός αποφασίζει για το προς τα πού θα πρέπει να στραφεί η επιστημονική έρευνα, για τα πειράματα και την κατεύθυνση της γενετικής σήμερα για τις επεμβάσεις στο γενετικό κώδικα; Και ποιος τα χρηματοδοτεί, ποιος είναι ο λεγόμενος χορηγός και τι το όφελος για εκείνον; Η διαφήμιση βρίσκεται παντού. Και βέβαια δεν είναι λίγοι αυτοί που αισθάνονται τον ανελέητο βομβαρδισμό.

3. Η ανασφάλεια από την άλλη μεριά εντείνεται στα τμήματα του πληθυσμού με χαμηλό εισόδημα, σε τμήματα του πληθυσμού με υψηλή ανεργία, με μερική ή προσωρινή απασχόληση, όπως οι άνεργοι νέοι, αλήθεια τι να σκέφτονται όταν αντικρίζουν καθημερινά στη διαφήμιση άλλους κόσμους, απρόσιτους στην πραγματικότητα για τους ίδιους. Ακόμη, ο βάναυσος βομβαρδισμός των παιδιών με διαφημίσεις, ώστε κάποιες από αυτές να χαραχτούν στο μυαλό τους. Η ετικέτα ενός προϊόντος, η φίρμα, το όνομα, μεταφράζεται ως κατηγορία προϊόντων από το παιδικό μυαλό. Για τα κοριτσάκια, κάθε κούκλα είναι «Mπάρμπι». Σύμφωνα με την έρευνα που έγινε σε πανεπιστήμιο στη Bρετανία, στη διάρκεια ενός τρίωρου παιδικού προγράμματος το πρωί του Σαββάτου, τα παιδιά βομβαρδίζονται με εκατό τουλάχιστον διαφημίσεις στο πλαίσιο των αγορών για τα Χριστούγεννα (6). Έτσι δαπανούν δισεκατομμύρια δολάρια για να εδραιωθούν στο υποσυνείδητο των παιδιών, μία προσπάθεια, την οποία κάποιοι θα μπορούσαν να αποκαλέσουν «αποπλάνηση ανηλίκου» ή «ασκήσεις διαμόρφωσης συλλογικού γούστου» (7). Οι γονείς που ανησυχούν για την επιρροή των τηλεοπτικών διαφημίσεων, δεν αντιλαμβάνονται, ίσως από άγνοια της νέας τεχνολογίας, ότι τα μηνύματα της αγοράς έρχονται πλέον κατά κύματα μέσω του Διαδικτύου, όπου τα παιδιά προβάλουν ακόμη μικρότερες αντιστάσεις. Στο Διαδίκτυο, τα παιδιά συμμετέχουν ειλικρινά και ενεργά, μέσω των συνομιλιών, και δεν είναι παθητικοί θεατές όπως στην τηλεόραση, οπότε είναι και περισσότερο ευάλωτα (8). Έπειτα αυτή η φρίκη, η επιθετικότητα στις διαφημίσεις για παιδιά, η δημιουργία προτύπων, η αναπαραγωγή τους μετά στην πραγματικότητα.
Ακόμη, το γεγονός ότι η φήμη του προϊόντος έχει αντικαταστήσει το ίδιο το προϊόν, δεν θα έπρεπε να μας αφήνει ανυποψίαστους. Το πού βρίσκεται η μονάδα παραγωγής δεν μπορούμε σήμερα να το γνωρίζουμε, δεν μπορούμε να ξέρουμε για παράδειγμα σχετικά με τα παπούτσια των 100 ευρώ που αγοράσαμε χθες, ούτε που κατασκευάστηκαν, ούτε πως, ούτε κάτω από τι συνθήκες κατασκευάστηκαν, με τι μεροκάματο. Στις λεγόμενες τρίτες χώρες όπου είναι σήμερα κρυμμένες οι περισσότερες μονάδες παραγωγής το προσωπικό αμείβεται με πενιχρό μισθό, ούτε ένα ευρώ ανά ώρα εργασίας, και άθλιες συνήθως συνθήκες. Για εργασία 12 ωρών την ημέρα, χωρίς υπερωρίες, χωρίς ρεπό ή σαββατοκύριακα, χωρίς ιατρική κάλυψη. Από την άλλη βέβαια πλευρά, τα διευθυντικά στελέχη, οι ομάδες πωλήσεων και προώθησης, αυτοί που αποτελούν τη βιτρίνα και το λεγόμενο επικοινωνιακό μέρος της επιχείρησης, απολαμβάνουν υπέρογκους μισθούς, φιλοξενούνται σε πολυτελή συγκροτήματα, κατασπαταλώντας τεράστια κονδύλια. Η πρώτη και τελευταία συνδικαλιστική προσπάθεια εργατών μεγάλης πολυεθνικής στην Ταϊλάνδη αντιμετωπίστηκε με το άμεσο κλείσιμο της μονάδας και τη μετακίνηση της σε κάποιο άλλο σημείο της χώρας, όπου υπήρχε μεγαλύτερη ανάγκη και λιγότερη ενημέρωση (9).

4. Λέγεται συχνά, πως οι καταναλωτές παίρνουν αυτό που θέλουν, εάν δεν το ήθελαν δεν θα το επέλεγαν, αφού οι ίδιοι το επιλέγουν κλπ. Βέβαια εδώ, αγνοεί κανείς και ίσως εσκεμμένα πως οι επιθυμίες του καταναλωτή ρυθμίζονται από τον παραγωγό και τα μέσα παραγωγής που εκείνος διαθέτει. Και με κυρίαρχο κριτήριο το κέρδος. Μπορεί να υπάρχουν και υπάρχουν διαφημίσεις ανταγωνιστικών προϊόντων, αλλά αυτό που κατά βάθος κάνει η διαφήμιση είναι να δημιουργεί και να υποθάλπει μια αχόρταγη μανία για κατανάλωση. Ακόμη κι αν δεν μας ικανοποιεί το συγκεκριμένο αυτοκίνητο που βλέπουμε σε μια διαφήμιση, μπορούμε να διαλέξουμε κάποιο άλλο μοντέλο, νομίζοντας πως έχουμε το προνόμιο της επιλογής. Όμως, αυτό που ταυτόχρονα και κατά βάθος διαφημίζεται είναι το είδος αυτοκίνητο και μαζί βέβαια όλοι οι παραγωγοί του. Το συγκεκριμένο είδος, τον πετρελαιοκίνητο τύπο αυτοκινήτου που παράγει σήμερα μαζικά η βιομηχανία και χρησιμοποιεί, κατ’ ανάγκη όπως λέγεται, ο σύγχρονος άνθρωπος. Το προσωπικό μας αυτοκίνητο, και δεν πρόκειται βέβαια για συναισθηματικό δέσιμο με το αντικείμενο, αφού και προσωρινό είναι και δεν θα μας στενοχωρήσει ιδιαίτερα όταν το πετάξουμε για το καινούργιο μοντέλο. Η χρηστικότητα μας ενδιαφέρει θα έλεγε κάποιος και συμφωνώ, όμως στην πραγματικότητα το αυτοκίνητο γίνεται ένα κοινωνικό σύμβολο, ένα είδος προέκτασης της δύναμής μας, ένα υποστήριγμα του εγώ. Το προσωπικό μας έτσι μεταφορικό μέσο, το προσωπικό μας τηλέφωνο, ο προσωπικός μας υπολογιστής, όλα αυτά που επίμονα επιχειρούν να συνδεθούν και να μας συνδέσουν, κάτω από την καινούργια ταυτότητα που επιχειρείται. Έχει προηγηθεί ασφαλώς η λεγόμενη διάλυση της ταυτότητας, της παλαιάς δηλαδή ταυτότητας, η λεγόμενη εξάλειψη του υποκειμένου. Και βέβαια χωρίς υποκείμενο και δίχως αυθεντικό εαυτό, δεν υπάρχει ταυτότητα. Όμως δίχως ταυτότητα και δίχως υποκείμενο, όπως θέλουν επίμονα να ισχυρίζονται κάποιοι, πώς να σκεφτεί, πώς να διανοηθεί κανένας την ετερότητα ;(10)

Ανασυγκροτείται ένα είδος καινούργιας ταυτότητας, βέβαια σχεδιασμένα και με ταχύτητα ώστε να προλάβει να υποκαταστήσει την πραγματική ανάγκη για ταυτότητα. Ο άνθρωπος ως εμπόρευμα και ως ανταλλάξιμη αξία, στην αγορά της προσωπικότητας, πρέπει να διαθέτει μια πιο ευέλικτη ταυτότητα. Η ευτυχία του δείχνει να εξαρτάται από το πόσο καλά πουλάει τον εαυτό του, πόσο καλά προβάλει την προσωπικότητά του, πόσο καλό πακέτο είναι. Κι αυτό το πακέτο μέσω των υπολογιστών εξειδικεύεται: η ιστοσελίδα μιας επιχείρησης, η προσωπική μου ιστοσελίδα. Έτσι, το καινούργιο μας πρόσωπο θα συνδεθεί από κομμάτια έτοιμων και τυποποιημένων χαρακτηριστικών, θα γίνει άβαταρ, η καινούργια ταυτότητά μας, μετά από αρκετά κλικ και αρκετό χαμένο χρόνο, θα είναι το profile μας, το σχεδιασμένο και ομαδοποιημένο στο διαδίκτυο. Παράλληλα, κάποιος αόρατος server, αν και όποτε το θελήσει, με ένα μόνο κλικ θα μπορεί να πληροφορείται σχετικά με τα προσωπικά μας δεδομένα, την οικονομική μας κατάσταση, τις πολιτικές μας πεποιθήσεις, τους φίλους μας, να ανασυγκροτήσει αυτή την εν μέρει αληθινή και εν μέρει ψεύτικη εικόνα του εαυτού μας. Την προσωπική μας διαφήμιση. Όμως, να μην παρεξηγηθώ. Υπάρχουν τόσοι νέοι άνθρωποι εδώ μέσα, λέω απλά να δουλεύει ο νους, η κριτική σκέψη, να ξέρουμε τι σημαίνει εργαλείο και να το χρησιμοποιούμε ως τέτοιο. Δεν λέω μην χρησιμοποιείτε το διαδίκτυο ή τα κινητά σας τηλέφωνα, λέω κάντε λελογισμένη χρήση.

5. Η γλώσσα της διαφήμισης, η γλώσσα όπως λέγεται των απλών και εύπεπτων μηνυμάτων. Υποβάθμιση, λέξεις που έχουν με κάποιο παράξενο τρόπο πάψει να είναι οι φορείς του νοήματος. Άδειες λέξεις και προσαρμοσμένες ορολογίες. Τι σημαίνει πράγματι «διαφημιστική εκστρατεία», ή «τάργκετ γκρουπ»;, έχουμε πόλεμο; Έπειτα, οι μέθοδοι της μαζικής υποβολής και της ύπνωσης που χρησιμοποιούνται από τη διαφήμιση, για παράδειγμα η συνεχής χρήση της επανάληψης, της αυθαίρετης μεταφοράς ή ο αποπροσανατολισμός της σκέψης με έκκληση στην σεξουαλική επιθυμία, δημιουργούν στον άνθρωπο την αίσθηση ότι μισοκοιμάται, ότι χάνει την αίσθηση της πραγματικότητας, αμβλύνοντας και διασπώντας κάθε κριτική σκέψη. Με τη μίμηση του προφορικού λόγου η διαφήμιση παρουσιάζεται ως φυσική και όχι ως προσχεδιασμένη επικοινωνία, όπως στην πραγματικότητα είναι. Η διαφήμιση χρησιμοποιεί εκτός από αυτό που λέμε τελευταία εξέλιξη της τεχνολογίας, τις τεχνικές του κινηματογράφου, χρησιμοποιεί ακόμη τα σχήματα της λογοτεχνίας, τον καθημερινό προφορικό λόγο, την τέχνη, για πχ τη μουσική εκμεταλλευόμενη τα συναισθήματα που μπορεί να δημιουργήσει, ή τις λαϊκές παραδόσεις, για να παρουσιάσει με την τεχνοτροπία κάποιου απίθανου κολάζ, το δικό της μήνυμα. Μοναδικό κριτήριο το κέρδος και η διατήρηση της οικονομικής εξουσίας. Η μόνη αρχή εκείνη του χρήματος.

6. Απέναντι στην απόλυτη εμπορευματοποίηση, κόντρα στην ιδεολογία τού «όλα πωλούνται», άρχισαν να εμφανίζονται συνθήματα όπως «αντί να καταναλώνετε, σκεφτείτε!», «stop pub: σταματήστε τη διαφήμιση», «Η διαφήμιση μολύνει», άρχισε να εμφανίζεται ένα είδος κοινωνικής συνειδητοποίησης και αντίδρασης, αυτό που αποκαλούμε ακτιβισμό και ακτιβιστική δράση, σε πραγματικό ή διαδικτυακό χώρο και χρόνο και εναντιώνεται στην υποβάθμιση του δημόσιου χώρου. Ο όρος "subvertising" αντιδιαστέλλεται στο "advertising" [διαφήμιση]. Παραβατική ή αντιδραστική τέχνη της μετα-πολυεθνικής χιλιετίας, παράνομη δραστηριότητα δηλαδή, και ως τέτοια οπλισμένη με εξαιρετική επικοινωνιακή δύναμη. Αντλεί από την ίδια την καθημερινότητα και κυκλοφορεί με μορφή εικόνας, φωτογραφίας ή βίντεο. Ο χώρος και το κύριο μέσο διάδοσής της είναι το Διαδίκτυο. Κάποιοι από του εκπροσώπους της (11) ορίζουν την αντιδιαφήμιση ως εξής: «Ένα καλό προϊόν του "subvertising" μιμείται την εικόνα και την αίσθηση μίας διαφήμισης, βάσει της κλασικής τεχνικής του ντουμπλαρίσματος, και οι θεατές ξαφνικά συνειδητοποιούν ότι εξαπατήθηκαν. Τα προϊόντα του "subvertising" προκαλούν γνωστική σύγχυση, είναι η κοφτερή λεπίδα που διαπερνά την διαμεσολαβημένη πραγματικότητα».
Δεν ξέρω αν αυτή η απάθεια που βλέπω να αυξάνεται γύρω μου τελευταία, μπορεί να ανατραπεί και να οδηγήσει σε ρήξεις. Από το κρύψιμο της υπογραφής την δεκαετία του 70, φτάσαμε σήμερα στην επίδειξη του μηνύματος. Έχουμε βέβαια αρκετές φορές και αισιόδοξα νέα, όπως η απόφαση του Ανώτατου Δικαστήριου της Σουηδίας, όμως μου φαίνονται ακόμη αποσπασματικά (12). Η παραμόρφωση και η αντιστροφή της διαφήμισης, το να αντιστρέφεις το νόημα μιας διαφήμισης, είναι αντίδραση. Τώρα, τι είδους αντίδραση είναι, μεμονωμένη, προσωπική, πολιτική, αγανακτισμένη, αρνητική διαφήμιση που τιμωρείται από το νόμο αφού θεωρείται ως άμεση ή έμμεση δυσφήμιση, αυτό θα πρέπει να το σκεφτόμαστε κάθε φορά. Σε συζητήσεις για την αντι-διαφήμιση θα ακούσετε να επαναλαμβάνεται συχνά ως εκφοβιστικός υπόηχος η φράση «πολιτική ανυπακοή». Ένα παιδί που κολλά συννεφάκια δίπλα από την αναγνωρίσιμη ή μη, ημίγυμνη πάντως κοπέλα της διαφήμισης, αντιδρά στην βαριά βιομηχανία της μαζικής κουλτούρας των αρχών του αιώνα μας, αντιδρά ίσως παρορμητικά και συναισθηματικά απέναντι στην αισθητική υποβάθμιση, ενώ ως αντίπαλο έχει αυτόν τον πανίσχυρο μηχανισμό, τη διαφήμιση, μια καθαρή αναπαράσταση της κοινωνικής δύναμης, όπως θα μας έλεγε η Σχολή της Φραγκφούρτης. «Η διαφήμιση και η βιομηχανία της κουλτούρας συγχωνεύονται τόσο στο τεχνικό όσο και στο οικονομικό επίπεδο. Και στις δύο περιπτώσεις η διαρκής απαίτηση για αποτελεσματικότητα έχει μετατρέψει την τεχνολογία σε ψυχοτενική, σε τεχνική χειραγώγησης των ανθρώπων. Και στις δύο περιπτώσεις αναζητείται το εντυπωσιακό και όμως οικείο, το εύκολο κι όμως ελκυστικό, το έξυπνο κι όμως απλό, αυτό που ενδιαφέρει η καθυπόταξη του καταναλωτή που θεωρείται αφηρημένος ή απείθαρχος.»(13)

7. Δεν μπορεί εκ των προτέρων κανείς να γνωρίζει εάν και με τι τρόπο η αντι-διαφήμιση, μαζί με όλα τα άλλα ριζοσπαστικά ρεύματα της οικολογίας, των ανθρώπινων δικαιωμάτων κλπ που βλέπουμε να αναπτύσσονται σήμερα, μπορέσουν να βρεθούν στο μέλλον ενωμένα κάτω από κοινούς στόχους. Ή πόσο θα αφομοιωθούν με τον χρόνο από τους τόσους υπέροχους και άρτια τεχνολογικά μηχανισμούς άμυνας της βιομηχανίας του θεάματος. Θα αναφερθώ μόνο σε έναν από αυτούς τους μηχανισμούς, που βλέπω να επαναλαμβάνεται όλο και περισσότερο τελευταία. Τη λεγόμενη επαναφομοίωση. Θα το έχετε προσέξει. Χρησιμοποιείται διαρκώς μια λέξη, ας πούμε η λέξη «αντι-διαφήμιση», με τέτοιο τρόπο ώστε να της αφαιρείται κάθε περιεχόμενο, καλλιεργείται έτσι σύγχυση, μέχρι να την καταστήσουμε λέξη νεκρή, όνομα απλώς, ετικέτα, ώστε να αποφεύγεται οποιαδήποτε άλλη σκέψη, ερώτηση ή συζήτηση γύρω απ’ αυτή (14). Από τη στιγμή που η αποστασιοποίηση της λέξης και του περιεχομένου της, του νοήματός της, έχει ήδη συντελεστεί, ο δρόμος είναι ορθάνοιχτος για την επανοηματοδότηση των λέξεων σύμφωνα με τους κανόνες της αγοράς και του κέρδους. Σκεφτείτε μόνο πως οι επόμενες γενιές θα ακούνε τη λέξη γάλα και η πρώτη εικόνα που θα έρχεται στο νου θα είναι κάποια πασίγνωστη πολυεθνική εταιρία γαλακτοκομικών προϊόντων. Ίσως η σκέψη αυτή της επαναφομοίωσης ήταν που με έσπρωξε, και το καταλάβατε ήδη, και η λέξη αντι-διαφήμιση στάθηκε αφορμή για να επιστρέψω στη διαφήμιση. Η οποία μπορεί να φοράει πολλές φορές το εναλλακτικό της πρόσωπο, αλλά μην αυταπατάσθε, ξέρει να αφομοιώνει και να μετατρέπει σε ακίνδυνη μόδα κάθε τι που θα μπορούσε να την ενοχλήσει.

Σχετικά με την νομοθεσία: Η οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «Τηλεόραση Χωρίς Σύνορα» (οδηγίες 84/450/ΕΟΚ και 97/55/ΕΚ) καθώς και ο Νόμος για τα ΜΜΕ άρθρο 3 Ν. 2328/1995, το άρθρο 9 του Νόμου 2251/94 «Προστασία των καταναλωτών» για την παραπλανητική διαφήμιση, το άρθρο 5 για την αρνητική διαφήμιση: «Οι διαφημίσεις δεν πρέπει να δυσφημούν άλλες εταιρείες ή προϊόντα, ούτε άμεσα ούτε έμμεσα», το άρθρο 7αγια την ψυχική υγεία των ανηλίκων καθώς και σύμφωνα με τα άρθρα 57 του Ν.1416/84, και 8 του Ν.2946/01 και το άρθρο 10 του Ν.2946/01, η αφισοκόλληση αποτελεί παράνομη διενέργεια διαφήμισης, οι κανονισμοί της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, η αστυνομία, οι πολίτες.

Το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης, ανεξάρτητη αρχή που υποστηρίζεται από το κράτος (;), είναι υπεύθυνο για την εποπτεία της τήρησης του κώδικα δεοντολογίας καθώς και για την επιβολή ποινών για τους παραβάτες. Σχετικά με τους νόμους και τους κανόνες που έχουν θεσπιστεί πολλοί πιστεύουν πως αφού απαγορεύονται οι παραπλανητικές διαφημίσεις, οι έμμεσες ή οι συγκαλυμμένες διαφημίσεις, εκείνες που υπαγορεύονται στο ασυνείδητο, καθώς και εκείνες που επιχειρούν να δυσφημήσουν ανταγωνιστικά προϊόντα, το τοπίο είναι ξεκάθαρο και μπορούμε να κοιμόμαστε ήσυχοι. Σύμφωνα με έρευνα εταιρείας (15) για τις διαφημίσεις παιχνιδιών, που διενεργήθηκε για το τετράμηνο Αυγούστου –Νοεμβρίου του έτους 2000, τα ποσοστά παραβάσεων στο σύνολο των διαφημίσεων μηνυμάτων που μεταδόθηκαν, ήταν ιδιαίτερα υψηλά. της τάξης του 86% (από 97% τον Αύγουστο μέχρι 76,4% το Νοέμβριο).

Ανάμεσα στα άλλα είδη ρύπανσης όπως ο θόρυβος, οι αέριοι ρύποι κλπ, είναι και η αισθητική ρύπανση. Τελευταία η αισθητική υποβάθμιση του αστικού χώρου είναι όλο και περισσότερο εμφανής. Διαφημιστικές πινακίδες, φωτεινές επιγραφές, αφίσες, κακόγουστες προσόψεις κτιρίων, απώλεια της όποιας πολιτιστικής ταυτότητας της πόλης.

Θα έπρεπε νομίζω να μας απασχολεί το ερώτημα γιατί κάποιοι αδυνατούν να ξεχωρίσουν ένα ποίημα από μια διαφήμιση και όχι και τόσο το αν η διαφήμιση είναι τέχνη. Καταλαβαίνεται γιατί πράγμα μιλώ όταν μιλάω για σύγχυση και διαστρέβλωση. Να σκέφτεται κανείς τη λέξη ευτυχία και να ανακαλεί μια γνωστή απ’ τη διαφήμιση μάρκα τσιγάρων ή μπύρας, ν’ ακούει κανείς για πρώτη φορά από μια τηλεοπτική διαφήμιση ένα κλασικό έργο του Μπάχ ή μια παραδοσιακή μουσική άλλου τόπου και να τα συνδυάζει με μια super ηλεκτρική σκούπα, ή ένα αλκοολούχο ποτό.

Σημειώσεις:

(1) Feuerbach, 1841, Η ουσία του χριστιανισμού.
(2) Η Σχολή της Φραγκφούρτης (Χορχάιμερ, Αντόρνο, Χάμπερμας, Μαρκούζε, Φρομ κλπ) επιβεβαιώθηκε ως προς το γεγονός ότι διέκρινε και τοποθετήθηκε νωρίς για τους μηχανισμούς που χρησιμοποιούνται από τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας τα οποία, με την υποβάθμιση των πνευματικών και αισθητικών αξιών, την άμβλυνση της κριτικής ικανότητας, την καλλιέργεια της καταναλωτικής νοοτροπίας, τη δημιουργία ψευδαισθήσεων, επιχειρούν να μετατρέψουν τον άνθρωπο σε άβουλο αντικείμενο.
(3) Guy Debord 1967, Society of the Spectacle, 1 & 18.
(4) Χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιας εισβολής στην εκπαιδευτική ζωή ήταν ο διαγωνισμός που διεξήγαγε το 1998 μεγάλη εταιρεία αναψυκτικών. Ζήτησε από κάποια σχολεία να προτείνουν στρατηγικές μέσω των οποίων θα μπορούσαν να διανέμονται κουπόνια αναψυκτικού στους μαθητές. Όποιος είχε την καλύτερη πρόταση θα κέρδιζε 500 δολάρια. Ένα γυμνάσιο στην Τζόρτζια της Αμερικής πήρε πολύ σοβαρά την υπόθεση και έφτασε να κηρύξει μια ημέρα στα τέλη Μαρτίου ως Επίσημη Ημέρα της εταιρείας αναψυκτικών. Τα μαθήματα δεν έγιναν, τα παιδιά πήγαν φορώντας μπλουζάκια με το λογότυπο της, έβγαλαν ομαδικές φωτογραφίες σχηματίζοντας τις λέξεις της φίρμας της εταιρείας αναψυκτικών και παρακολούθησαν διαλέξεις από στελέχη της εταιρείας. Ένας μαθητής όμως πήγε φορώντας ένα μπλουζάκι με το λογότυπο της ανταγωνίστριας επίσης μεγάλης εταιρείας αναψυκτικών. Ο διευθυντής τον απέβαλε, επειδή όπως είπε: «αν και γνώριζε ότι είχαμε υψηλούς καλεσμένους, αυτός τους αγνόησε. Ήταν μια σοβαρή ένδειξη απειθαρχίας!», περιοδικό ELLE.

(5) «Σε πολλά σχολεία στην Αμερική και τον Καναδά, μεγάλες εταιρείες αναψυκτικών είναι επίσημοι προμηθευτές, με αντάλλαγμα την απονομή βραβείων, αλλά και την καθοδήγηση κάποιων μαθητών σε κολέγια με στόχο τη μελλοντική τους απασχόληση στην επιχείρηση, δεδομένης της φιλικής τους συμπεριφοράς. Κάποια άλλα απολαμβάνουν τις παροχές της νέας τεχνολογίας με δωρεάν υπολογιστές και σύνδεση στο διαδίκτυο, αρκεί να συμφωνήσουν να προβάλλονται διαφημίσεις στα διαλείμματα, στην καφετέρια ή ακόμα και στις τάξεις πριν από την έναρξη ορισμένων μαθημάτων.», περιοδικό ELLE.

(6) Ελευθεροτυπία, 8/12/02
(7) Καθημερινή 30/5/2004
(8) Liz Hollis - The Guardian

(9) περιοδικό ELLE.

(10) «Η κρίση ταυτότητας της σύγχρονης κοινωνίας είναι στην πραγματικότητα η κρίση που προκαλείται από το γεγονός ότι τα μέλη της έγιναν όργανα χωρίς εαυτούς», Erich Fromm, To Have or to Be?, 1976
(11) Adbusters
(12) BBC news, 19 March 2008 Σουηδία:
Το Ανώτατο Δικαστήριο της Σουηδίας εξέδωσε απόφαση, σύμφωνα με την οποία τα διαφημιστικά διαλείμματα που παρεμβάλλονται ανάμεσα στις ταινίες παραβιάζουν το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας των δημιουργών της ταινίας. Το Δικαστήριο δήλωσε ότι τα διαφημιστικά διαλείμματα που τοποθετούνται ανάμεσα στις σκηνές μίας ταινίας, διακόπτουν την αλληλεπίδραση των σκηνών, όπως αυτή έχει σχεδιαστεί από το σκηνοθέτη. Η απόφαση δεν θα σταματήσει τη μετάδοση διαφημιστικών σε όλες τις ταινίες που παίζονται στη σουηδική τηλεόραση καθώς πολλοί σκηνοθέτες έχουν ήδη επιτρέψει αυτή την ενέργεια. Το σημαντικό, όμως, είναι ότι δίνεται στο σκηνοθέτη η επιλογή του επιτρέπειν και απαγορεύειν τις διαφημίσεις ανάμεσα στο έργο του.

(13) Μάξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο: Η βιομηχανία της κουλτούρας.
(14) FRANCOIS BRUNE, «Bonheur conforme» (Gallimard, 1985) και του «De l'Ideologie aujourd'hui» (Parangon, 2004)
(15) Media Press